1821: 150 χρόνια μετά, 1971

Α. Παπάζογλου & Γ. Φασουλόπουλος

1

25 Μαρτίου 1969, Διδασκαλικόν Βήμα, Επίσημον Όργανον της Διδασκαλικής Ομοσπονδίας Ελλάδος

Το απόσπασμα προϊδεάζει, ήδη απ’ το 1968, για το πνεύμα του εορτασμού των 150 χρόνων απ’ την Επανάσταση, με την «επανάσταση» της 21ης Απριλίου να προβάλλει ως υπερασπιστής του πνεύματος της Επανάστασης του 21.

Η διακόσμηση των «επετειακών πυρείων» που  κυκλοφόρησε το Ελληνικό Μονοπώλιον σχηματοποιούν αυτή την επιδίωξη.

1

Η αντανάκλαση της επετείου στην εκπαίδευση εκτός από τους τυπικούς σχολικούς εορτασμούς με ομιλίες, απαγγελίες και θεατρικά δρώμενα, χαρακτηρίστηκε από την συμμετοχή σε κάποιες σχολικές παρελάσεις, αρμάτων με αναπαραστάσεις ιστορικών γεγονότων.

1

Τρίπολη, 25 Μαρτίου 1971, εποχούμενη αναπαράσταση της Μονής Φιλοσόφου, στη Δημητσάνα

Η παρουσία αρμάτων σε πολιτικές εκδηλώσεις κυριάρχησε στις φαραωνικές προπαγανδιστικές τελετές του Καθεστώτος της 21ης Απριλίου στο Παναθηναϊκό Στάδιο και η αισθητική τους είχε πρότυπο αντίστοιχες παρελάσεις στις ΗΠΑ που συνηθίζουν και σήμερα οι ομογενείς στον εορτασμό 25ης Μαρτίου, στην 5η Λεωφόρο του Μανχάταν.

2019

Για τον εορτασμό των 150 χρόνων στην εκπαίδευση υπάρχει εύκολα προσβάσιμο αρχειακό υλικό που μπορεί να ελεγχθεί και απ’ τις βιωματικές αναμνήσεις όσων ήσαν μαθητές στις αρχές της δεκαετίας 1970.

Επιλέγουμε να σχολιάσουμε τα υλικά που διακινήθηκαν για την επέτειο απ’ το «Διδασκαλικό Βήμα» και τον «Φυσικό Κόσμο», που εξέδιδαν οι διοικήσεις της Διδασκαλικής Ομοσπονδίας Ελλάδος και της Ένωσης Ελλήνων Φυσικών.

η «Πανηγυρική Έκδοσις» του Διδασκαλικού Βήματος

1

 Το εισαγωγικό σημείωμα του εκδότη διευκρινίζει τους στόχους της έκδοσης (1)

«… τα κατά τόπους Ιστορικά γεγονότα της Εθνικής μας Παλιγγενεσίας, εντός του γενικότερου Προγράμματος, δια τον Εθνικόν φρονηματισμόν των μαθητών μας και του Λαού μας. Τούτο θεωρείται απαραίτητον, καθ’ ότι η εποχή, ήν δερχόμεθα, κατά το μάλλον ή ήττον, ως μηδενιστική δύναται να χαρακτηρισθεί»

Τα άρθρα έχουν συνταχθεί από δασκάλους και επιθεωρητές Δημοτικής Εκπαίδευσης αλλά και από τους δημοσιογράφους – ιστοριοδίφες Β. Α. Λαμπρόπουλο με το «Παιδεία και Επανάστασις», Δ. Σταμέλο με κείμενα για τον Καραϊσκάκη και για την Έξοδο του Μεσολογγίου και Τάκη Νατσούλη με το «Παροιμιώδεις Εκφράσεις απ’ την Εποχή του 21». Στην έκδοση φιλοξενείται το κείμενο «Μερικά απ’ την φυσιογνωμία του Κολοκοτρώνη» του κριτικού λογοτεχνίας Α. Καραντώνη και η μετάφραση του κειμένου «Η Παιδεία εν Ελλάδι κατά την Τουρκοκρατίαν», του περιπετειώδους Γ. Μ. Ληκ (1777-1860), βρετανού στρατιωτικού, διπλωμάτη, τοπογράφου, αρχαιόφιλου, περιηγητή και ιδρυτή της Βασιλικής Γεωγραφικής Εταιρείας της Βρετανίας (2).

Τέλος φιλοξενείται το ιδεολογικά ουδέτερο κείμενο «Μια Προφητική Επιστολή του Κοραή προς τους Σουλιώτας», που συστήνει στους πατριώτες την ισορροπία μεταξύ ανδρείας και φρόνησης και αναδεικνύει τα ηθικά πλεονεκτήματα του Αγώνα. 

Σ’ αυτά τα κείμενα, εκτός απ’ την αφήγηση ηρωικών επεισοδίων του Αγώνα με έμφαση στις προσωπικότητες των πρωταγωνιστών, υπάρχει λόγω του εκπαιδευτικού χαρακτήρα της Ομοσπονδίας, συστηματική υπεράσπιση της εθνικής αφήγησης για το Κρυφό Σχολειό, από τους εκπαιδευτικούς που συνεισέφεραν κείμενα.

1

Έλληνικόν Σχολείον έν καιρώ δουλείας, Νικόλαος Γκύζης, 1885/86

 Ένας επιθεωρητής επισημαίνει στο κείμενό του «ένας παραγνωρισμένος άγιος του Γένους, Κοσμάς ο Αιτωλός», ότι αποτελεί χρέος των αρμόδιων του Υπουργείου Παιδείας να ανακηρυχτεί και «Σχολικός Άγιος», δέκα χρόνια μετά την αγιοποίησή του απ’ το Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως. Οι διδαχές του «Πατροκοσμά» που ίδρυσε 200 σχολεία στον ελλαδικό χώρο τον 18ο αιώνα χαρακτηρίζονται από την σφοδρή αντίθεση στο πνεύμα του Δυτικού Διαφωτισμού.

Δύο απ’ τα κείμενα επιχειρούν να εξηγήσουν την μακρόχρονη απρόσκοπτη λειτουργία περιώνυμων Σχολών που καλλιέργησαν την ελληνική γλώσσα και την ορθόδοξη θρησκεία σε πολλές και διαφορετικές περιοχές της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και αποτελούν ένα απ’ τα επιχειρήματα που κατατάσσουν το Κρυφό Σχολειό στις μυθικές αφηγήσεις.

Ο Λαμπρόπουλος ισχυρίζεται ότι «η διατήρησις όλων αυτών των τύπων σχολείων κάτω απ’ την ανοχή των Τούρκων αποδεικνύει την δίψα των Ελλήνων να διατηρήσουν άσβεστη την λαμπάδα του πολιτισμού μας!»,

ενώ ο Ληκ για το ίδιο ζήτημα αποφαίνεται ότι «Η Τουρκική Κυβέρνησις ουδέν εμπόδιον προβάλλει εις μιαν τοιαύτην ενέργειαν, επειδή είναι πολύ τυφλή ή πολύ απρόσεκτη προς τας μακράς συνεπείας, ώστε να αντιταχθεί προς την εκπαίδευσιν των χριστιανών υποδούλων της. Είναι, μάλλον ευχαριστημένη να είδη αυτούς απησχολημένους εις τοιαύτας ειρηνικάς επιδιώξεις, που εις το τέλος, αύται ημπορούν να είναι αι πλέον φοβεραί δυνάμεις κατά του Οθωμανικού ζυγού».

Τα συγκεκριμένα επιχειρήματα είναι μάλλον απλοποιητικά, αφού αναφέρονται στην αφέλεια της Υψηλής Πύλης και αποδίδουν στη θέληση των υπόδουλων υπηκόων υπερβολικές δυνατότητες.

Μια δραστηριότητα του Ληκ που διέφυγε ή υποβαθμίστηκε απ’ τους επιμελητές της έκδοσης, αφορά την συστηματική αρχαιοκαπηλική πρακτική του. Ο Ληκ το 1802 συνοδεύοντας μέρος των μαρμάρων της μετώπης του Παρθενώνα, μετείχε στο ναυάγιο της θαλαμηγού του Έλγιν, του «Μέντωρα». Οι πολυετείς περιοδείες του στον ευρύτερο ελληνικό χώρο διευκόλυναν τη συλλογή αρχαίων ελληνικών αντικειμένων που σήμερα βρίσκονται στο Βρετανικό Μουσείο του Λονδίνου και στο μουσείο Φιτζγουίλιαμ του Κέιμπριτζ. Η συγκεκριμένη δραστηριότητα του Ληκ είναι ευδιάκριτη και στο πορτραίτο του, φιλοτεχνημένο απ’ τον διακεκριμένο πορτρετίστα της εποχής, Christian Albrecht Jensen.

1

η έκδοση του «Φυσικού Κόσμου» για την επέτειο των 150 χρόνων

Το «Φυσικής Απάνθισμα» του Ρήγα, εμβληματικό κείμενο του Ελληνικού Διαφωτισμού, έγινε γνωστό στους Έλληνες φυσικούς από την φωτογραφική επανέκδοση του αυθεντικού αντιγράφου της Εθνικής Βιβλιοθήκης, από την ΕΕΦ το 1971, ως επετειακή έκδοση του περιοδικού «Φυσικός Κόσμος» μέσα στην Δικτατορία, για να τιμηθούν τα 150 χρόνια της «Εθνεγερσίας του 1821».

 image

 Η έκδοση αφιερώθηκε “εις την Σπουδάζουσαν Ελληνικήν Νεολαίαν και τους Δασκάλους της”, σε περίοδο «μηδενισμού» κατά τη Διδασκαλική Ομοσπονδία, περίοδο καταλύσεως των θεσμών για τον αστικής καταγωγής καθηγητή Φυσικής, Καίσαρα Αλεξόπουλο, που επιλέγει γι’ αυτό τον λόγο να παραιτηθεί από Πρύτανης του Πανεπιστήμιου την αμέσως επόμενη χρονιά της έκδοσης που σχολιάζουμε. 

Οι προθέσεις της έκδοσης διευκρινίζονται στον εκτεταμένο σχολιασμό 30 σελίδων που κάνει ο τότε πρόεδρος της Ένωσης Ελλήνων Φυσικών, Μιχαήλ Αναστασιάδης (1908 –Σμύρνη, 1978 – Αθήνα).

Ο Αναστασιάδης, γόνος οικογένειας εκπαιδευτικών που οργάνωσαν στη Σμύρνη ιδιωτικό σχολείο, υπήρξε απόφοιτος της τελευταίας τάξης της Ευαγγελικής Σχολής στη Σμύρνη, πτυχιούχος του Φυσικού Αθηνών και ειδικευμένος στη Φυσική των Υψίσυχνων Ρευμάτων, στην Ecole Superier d’ Electric στο Παρίσι.

Η πανεπιστημιακή του εξέλιξη συνδυάστηκε με την παράλληλη, ιδιαίτερα επιτυχή επιχειρηματικότητα στην καινοτόμο, για την εποχή της, εκπαίδευση τεχνολόγων ηλεκτρονικής με ιδιωτική σχολή που διεύθυνε η γυναίκα του, χημικός, Αικατερίνη Στάθη.

Ο Αναστασιάδης επισημαίνει στον πρόλογο της έκδοσης, ότι ο Ρήγας αντιλαμβάνεται ως διδάγματα απελευθέρωσης τις «μεθόδους της Γαλλικής Επανάστασης» και εστιάζει στο διαφωτιστικό έργο του Ρήγα, αυτό ακριβώς που αποφεύγει να σχολιάσει το πανηγυρικό τεύχους του «Διδασκαλικού Βήματος».

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει η αναφορά στην «Ελληνική Νομαρχία» με τυπική αφορμή ότι είναι αφιερωμένη στον Ρήγα, μόλις επτά χρόνια μετά την δολοφονία του.

1

Ελληνική Νομαρχία, εξώφυλλο και η αφιέρωση στον Ρήγα

Η «Ελληνική Νομαρχία» είναι προεπαναστατικό βιβλίο «παρά Ανωνύμου του Έλληνος», που ασκεί απροσχημάτιστη κριτική στους πλούσιους προεστούς και στην Ορθόδοξη Εκκλησιαστική Ιεραρχία. Αυτό το κείμενο διαχρονικά λειτούργησε σαν υπαινικτική αντίδραση ενάντια σε τυραννικές εξουσίες, όπως στην εκδήλωση της Ακαδημίας Αθηνών την 1η Ιουνίου 1944, με τους γερμανούς ακόμα στην Αθήνα (3).

Ο Αναστασιάδης αναφέρεται και στις έντονες κριτικές που ξεσήκωσαν οι απόψεις του Κοραή σχετικά με την παράλληλη καλλιέργεια των ελλήνων και στη γλώσσα αλλά και στην επιστήμη.

Συνοπτικά, η προσέγγιση του Αναστασιάδη με αφορμή το «Φυσικής Απάνθισμα» φαίνεται να αναδεικνύει τις ριζοσπαστικές εκδοχές των προσωπικοτήτων του 21 που εμφανίζονται και στο «Διδασκαλικό Βήμα, χωρίς όμως την αποστείρωση απ’ τις ιδέες της Γαλλικής Επανάστασης.

ΔΟΕ & ΕΕΦ: που βρίσκεται η ειδοποιός διαφορά;

Η διοίκηση της Διδασκαλική Ομοσπονδίας ως διορισμένη απ’ το Καθεστώς της 21ης Απριλίου είχε δεσμεύσεις να στηρίξει αδιαπραγμάτευτα το ιδεολογικό σχήμα «Ελλάς Ελλήνων Χριστιανών» σε κάθε δημόσια παρέμβασή της.

Αντίθετα, η εμπλοκή του Αναστασιάδη με την ΕΕΦ, σηματοδοτείται με την έκδοση του περιοδικού «ο Αιών του Ατόμου», από το 1947 ως το 1950, το οποίο διευθύνει και παρεμβαίνει υπογράφοντας ως «Ω». Ως εκπρόσωπος της εγγράμματης μικρασιατικής αστικής τάξης κατείχε τα διαπραγματευτικά εφόδια να γίνει ανεκτός από το αυταρχικό καθεστώς της 21ης Απριλίου και ο ίδιος και το Συμβούλιο της Ένωσης, που το συγκροτούσαν μαθητές και συνεργάτες του. Ένα απ’ αυτά τα εφόδια αποτελεί και ο ρόλος του ως ο σημαντικότερος χορηγός της Ένωσης με την μεταβίβαση στην περιουσία του Σωματείου ενός ιδιόκτητου διαμερίσματος στο Κολωνάκι που έκτοτε λειτουργεί ως «εντευκτήριο της ΕΕΦ».

image

από τα γραφεία της ΕΕΦ, στην οδό Γριβαίων, στο Κολωνάκι

Αυτά τα εφόδια αποδίδουν βαθμούς ελευθερίας σε έναν κοσμοπολίτη μικρασιάτη βενιζελικό να υπερασπιστεί σε δύσκολους καιρούς το φιλελεύθερο πνεύμα του Ελληνικού Διαφωτισμού.

Στο ίδιο χορηγικό πνεύμα, δέκα χρόνια μετά τον θάνατο του Αναστασιάδη, η γυναίκα του επανέκδωσε με δικά της έξοδα το εξαντλημένο «Φυσικής Απάνθισμα», στη μνήμη του συζύγου της (4).  

(Visited 282 times, 1 visits today)
Subscribe
Ειδοποίηση για
10 Σχόλια
Inline Feedbacks
Όλα τα σχόλια
Γιάννης Κυριακόπουλος
Αρχισυντάκτης

Να θυμίσουμε ότι στον “ύμνο” δύο αναφέρονταν ως σημαντικά:
Του εικοσιένα η εποχή κι η εικοσιμιά του Απρίλη.
Το εικοσιένα (μπλακ Τζακ) δεν συμπεριελήφθη στον ύμνο.

Γιώργος Φασουλόπουλος
Αρχισυντάκτης

και η “στρατευμένη τέχνη” στην ιδέα της 21ης Απριλίου

αποκλειστικά στα καμπίσια πανηγύρια: 1 & 2

Τελευταία διόρθωση3 μήνες πριν από Γιώργος Φασουλόπουλος
Διονύσης Μάργαρης
Διαχειριστής
3 μήνες πριν

Καλό μεσημέρι Αποστόλη και Γιώργο.
Μεγάλο το σημερινό ταξίδι, που φέρνει πολλούς συνειρμούς, αλλά και αναπόφευκτες συγκρίσεις…
Και δεν αναφέρομαι σε κάποια σύγκριση μεταξύ της επανάστασης του 21 και της “επανάστασης” της Χούντας. Θλιβερό ακόμη και να το συζητάμε…
Η σύγκριση όμως τόσο μεταξύ της στάσης, μέσα στη Χούντα, της Διδασκαλικής ομοσπονδίας και της ΕΕΦ, είναι πολύ αποκαλυπτική! Ξαφνιάζει δε ευχάριστα η στάση της ΕΕΦ και προσωπικά του Αναστασιάδη και το θάρρος που ήταν απαραίτητο, για να εκδίδεις κείμενα του Ρήγα, μέσα σε τέτοιο κλίμα…
Αλλά καλύτερα να μην προβώ και σε σύγκριση με την σημερινή ΕΕΦ…

Γιώργος Φασουλόπουλος
Αρχισυντάκτης
Απάντηση σε  Διονύσης Μάργαρης

Διονύση, ας μην κάνουμε τη σύγκριση που προτείνεις
αν όμως θελήσουμε να συζητήσουμε για το σημερινό πρόσωπο της ΔΟΕ

ως ελάχιστο θα πρέπει να μνημονεύσουμε την ψηφιοποίηση του «Διδασκαλικού Βήματος»

που αποτελεί αρχειακό υλικό με μεγάλη αξία
και πάνω του στηρίχτηκε η ανάρτησή μας
 
για τους «Φυσικούς Κόσμους,
ως η μόνη πηγή, η ευγενική συνδρομή ιδιωτών συλλεκτών

Αποστόλης Παπάζογλου
Αρχισυντάκτης

Γειά σας παιδιά.
Γιάννη δεν νομίζω ο τζόγος να προκρινόταν από το καθεστώς.
Διονύση άλλες εποχές σε όλα τα επίπεδα…

Γιώργος Φασουλόπουλος
Αρχισυντάκτης

… δεν νομίζω ο τζόγος να προκρινόταν από το καθεστώς

comment image

Δήμος Σκουλάκης, 1967

Χαράλαμπος Κασωτάκης

Είναι εκτός ιστορικής πραγματικότητας το άρθρο. Έχοντας λίγο ασχοληθεί με τις φυσικές επιστήμες στην Τουρκοκρατία στην Κρητη ουδέν αναληθέστερων των παρακάτω:
Ο Λαμπρόπουλος ισχυρίζεται ότι «η διατήρησις όλων αυτών των τύπων σχολείων κάτω απ’ την ανοχή των Τούρκων αποδεικνύει την δίψα των Ελλήνων να διατηρήσουν άσβεστη την λαμπάδα του πολιτισμού μας!»,
ενώ ο Ληκ για το ίδιο ζήτημα αποφαίνεται ότι «Η Τουρκική Κυβέρνησις ουδέν εμπόδιον προβάλλει εις μιαν τοιαύτην ενέργειαν, επειδή είναι πολύ τυφλή ή πολύ απρόσεκτη προς τας μακράς συνεπείας, ώστε να αντιταχθεί προς την εκπαίδευσιν των χριστιανών υποδούλων της. Είναι, μάλλον ευχαριστημένη να είδη αυτούς απησχολημένους εις τοιαύτας ειρηνικάς επιδιώξεις, που εις το τέλος, αύται ημπορούν να είναι αι πλέον φοβεραί δυνάμεις κατά του Οθωμανικού ζυγού».

Είναι αστείο να μιλάμε για εκπαίδευση στην Οθωμανική αυτοκρατορία και μα΄λιστα φυσικών επιστημών. Ελάχιστα ελληνικά σχολεία υπήρχαν με εξαίρεση τη θεσσαλία λυρίως το Πήλίο που καταγόταν η μητέρα του Σουλτάνου. Σε όλη την κρήτη υπηρχαν μόνο 2-3 Ελληνικά σχολεία το 1821. Και τι σχολεία; Τόσο στα ελληνικά όσο και στα τουρκικα η εκπαίδευση των φυσικών επιστημων ήταν σχεδόν ξένη λέξη. Η εκπαίδευση ήταν κυρίως θρησκευτική, δευτερευόντως γλωσσική και φυσική/μαθηματικά σχεδόν ανύπαρκτη. Είχε ανατεθεί από τους οθωμανούς σε αποκλειστικά σε θρησκευτικούς έλληνες άρχοντες που δεν είχαν και την καλύτερη άποψη γαι τις φυσικές επιστήμες μηδέ του Πατριάρχη Γρηγ. Ε εξαιρουμένου εξαιρουμένου. Για όλα τα σχολεία τις κρήτης δίνοανταν απο τους Οθωμανούς το αστείο ποσό των 7000 γροσίων. Προφανώς υπήρχαν φανερά σχολεία αλλά και κρυφά σχολεία(ιδιαίτερα σε εποχές που η πολιτική ήταν εξισλαμισμός όπως του κοσμά του Αιτοωλού μόνο κρυφα). Αν και δεν υπήρχε διαταγη κλεισίαματος ο κάθε τοπάρχης π.χ. έκλεινε τα σχολεία όποτε ήθελε όπως έκαν ο Χουσνί πασάς που σε μια νύχτα ‘εκλεισε όλα τα ελληνικά σχολειά της κρήτης το 1860 και απέλυσε του δασκάλους. Σώζεται επιστολη των κατοίκων ολόκληρης περιοχής του πόντου που διαμαρτύρονταν στο Σουλτάνο ότι ακόμα κια για τα ..ιδιαίτερα που έκαναν στα παιδιά τους για ελληνικά ζητούσαν οι Τοπύρκοι μίζα. Στο χωριό μου υπήρχε μόνο κρυφό σχολειό.Και μη νομίζουμε ότι αυτή η εκπαιδευτική καταπίεση της οθωμανικής αυτοκρατορίας αφορούσε μόνο τους Έλληνες. Άλλοι λαοί ήταν πολύ χειρότερα. Π.χ. το πρώτο βουλγαρικό σχολείο ιδρύθηκε στο Γκάμπροβο μόλις το 1835. Και τι εκπαίδευση ήταν αυτή; Το πρώτο φιρμάνι για υποχρεωτική εκπαίδευση στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, που ανήκε τότε και η Κρήτη, ήταν το 1824 – 1825 και ήταν αποκλειστικά για θρησκευτική εκπαίδευση και αφορούσε αποκλειστικά την Κωνσταντινούπολη και τα περίχωρα της. Θα έπρεπε να περιμένουμε ως το 1845 όταν σουλτάνος ανέλαβε ο Μαχμούτ ο Δεύτερος που έκανε εκπαιδευτική μεταρρύθμιση για να υπάρξει ένας τύπος σχολείου (Σινίφ-ι-σάνι) που εκτός από τα Αραβικά και το Κοράνι να διδάσκει λίγη Αριθμητική, Γεωμετρία και γραφή. Στην αρχή ήταν τετρατάξιο και μετά έγινε διαδοχικά εξατάξιο, πεντατάξιο το 1863, ξανά τετρατάξιο το 1869 για να καταλήξει τριτάξιο το 1892. Επίσης μόλις το 1845 ιδρύθηκε ένας ειδικός τύπος σχολείο για μαθητές της αντίστοιχης «σχολής Ευελπίδων» της Πόλης. Αυτά την εποχή στην Ευρώπη γινόταν επανάσταση σε όλες τις επιστήμες και ιδιαίτερα τις θετικές επιστήμες Μαθηματικά, Φυσική και Χημεία και ανακάλυπταν π.χ. τις υπέρυθρες και υπεριώδεις ακτίνες. Και μη μας πουν ότι φταίει η θρησκεία γιατί οι επίσης μουσουλμάνοι Άραβες, πολύ προγενέστεροι της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, είχαν τελείως αντίθετη στάση απέναντι στις τέχνες και τα γράμματα, σε κάποιους τομείς δε, ήταν και πρωτοπόροι. 

Γιώργος Φασουλόπουλος
Αρχισυντάκτης

Χαράλαμπε καλησπέρα

επικοινωνούμε ξανά
για να διασταυρώσουμε τις γνώσεις σου απ’ την ενασχόλησή σου με τις φυσικές επιστήμες στην Τουρκοκρατία στην Κρήτη με τα δικά μας ταπεινά ψαξίματα

Η εκπαίδευση στις θετικές επιστήμες στη χώρα ήταν εντελώς υποβαθμισμένη, όχι μόνο στην ύστερη Τουρκοκρατία αλλά τουλάχιστον μέχρι το 1885. Τότε εφαρμόζεται ο διορισμός καθηγητών με σπουδές σε τμήμα Φυσικής αποκλειστικά σε πόλεις με δύο Γυμνάσια, για να έχει ο καθηγητής επαρκείς ώρες διδασκαλίας. Φαντάσου ότι μόλις το 1914 ιδρύεται δεύτερο Γυμνάσιο στον Πειραιά μετά την Ιωνίδειο (1847). Το 1909, είναι η χρονιά που αρχίζει να διδάσκεται η Χημεία, μία ώρα την εβδομάδα, στις δύο τελευταίες τάξεις του τετρατάξιου Γυμνασίου και τα μαθήματα «φυσικών» εξυπηρετούνται σχεδόν αποκλειστικά από καθηγητές ειδικότητας (Η. Καρκάνης, Οι φυσικές επιστήμες και το πανεπιστήμιο στην Ελλάδα του 19ου αιώνα).

Επομένως, το αίτημα του Διαφωτισμού να εισαχθούν οι Φ.Ε. και τα Μαθηματικά στη διδασκαλία, παράλληλα με τη Ελληνική Γλώσσα και την Ορθόδοξη Θρησκεία, δεν φαίνεται να κάρπισε. Επειδή όμως το θέμα έχει και για μας ενδιαφέρον, προτείνουμε να το συζητήσουμε αναλυτικότερα, σε επόμενη ανάρτηση που έχουμε στα σκαριά.

Σχετικά με το “αναληθές” των απόψεων Λαμπρόπουλου & Ληκ, παραβλέπεις ότι αποτελούν παραθέματα απ’ το «Διδασκαλικό Βήμα» που τις σχολιάζουμε ως εξής:

«Τα συγκεκριμένα επιχειρήματα είναι μάλλον απλοποιητικά, αφού αναφέρονται στην αφέλεια της Υψηλής Πύλης και αποδίδουν στη θέληση των υπόδουλων υπηκόων υπερβολικές δυνατότητες»

επομένως, με αφορμή το προηγούμενο δικό μας σχόλιο, που είναι επικριτικό για τις απόψεις Λαμπρόπουλου και Ληκ, απαιτείται λογικό άλμα για να στοιχειοθετηθεί το “ανιστόριτο” της όλης ανάρτησης.

Γι’ αυτό αξίζει να εστιάσουμε στον πυρήνα της διαφωνίας που αφορά την εκπαίδευση κατά την Τουρκοκρατία.

Το πλαίσιο λειτουργίας της εκπαίδευσης καθορίζεται απ’ τα προνόμια (βεράτια) που παραχώρησε ο Μωάμεθ ο Β, ο Πορθητής, στο Πατριαρχείο, στα οποία περιλαμβάνεται και η εκπαίδευση των ρωμιών – ελλήνων (που συγκροτούν το ρουμ μιλλέτ). Αυτά τα δικαιώματα είναι ανεκτά όσο και η θρησκευτική ελευθερία και παραβιάζονται όποτε συμβαίνουν τοπικές εντάσεις, οπότε όλα τα δικαιώματα τελούν υπό αίρεση.

Εξ άλλου, «όταν η ζωή εκυλούσεν υπό μόνιμον φοβίαν το ολογώτερον που είχαν να σκεφθούν οι κατατρεγμένοι ραγιάδες ήτο να οργανωθούν και να λειτουργήσουν σχολεία», επισημαίνει με ρεαλισμό ο Γριτσόπουλος.

Στις μεγάλες περιόδους ομαλότητας του Οθωμανικού Κράτους, το Πατριαρχείο ίδρυε σχολεία, απέδιδε επαίνους για την ευδόκιμη λειτουργία τους, συνεργούσε στην εξεύρεση χορηγών για τη λειτουργία τους και συνέτασσε Κανονισμούς Λειτουργίας μετά τον 17ο αιώνα (Ηλιάδου-Τάχου & Α. Ανδρέου,« Οι δομές της παιδείας στα «κρυφά σχολειά»).

Η φίλη Αφροδίτη Αθανασοπούλου, διακρίνει τρεις φάσεις της εκπαίδευσης απ’ τον 16ο μέχρι τις αρχές του 19ου αιώνα: κατά τον 16ο-17ο αιώνα κυριαρχεί η εκλαΐκευση της θεολογικής γνώσης, τον 18ο κυρίως οι Φαναριώτες προκρίνουν την κοσμική παιδεία που προβάλει το μοντέλο της ευνομούμενης δεσποτείας στις ηγεμονίες τους. Τέλος με την άνοδο της ελληνικής εμπορικής-αστικής τάξης επικρατούν τα ριζοσπαστικά ρεύματα της πολιτικής χειραφέτησης που ευνοούν την εθνική παλιγγενεσία (εδώ).

Η προηγούμενη διάκριση επιβάλει την αναγνώριση των κοινωνικών και οικονομικών παραγόντων που αλλάζουν τους προσανατολισμούς στις στοχεύσεις των ρωμιών και συνακόλουθα τις εκπαιδευτικές κατευθύνσεις. Αν δεν ληφθούν υπόψη αυτές οι παράμετροι θα συζητάμε με βάση μόνον γοητευτικές αφηγήσεις σαν αυτές του τραγουδιού «φεγγαράκι μου λαμπρό», που έχουν μεγάλη συναισθηματική αξία, αλλά μικρή ερμηνευτική.

Επαναφέρουμε με ποσοτικά δεδομένα το επιχείρημα που προσπάθησαν οι Λαμπρόπουλος και Ληκ, να διαχειριστούν, κατά τη γνώμη μας απλοποιητικά.

Θα απαριθμήσουμε κάποια απ’ τα σχολεία την περίοδο της Τουρκοκρατίας που είχαν μεγάλες εγκαταστάσεις, σπουδαίους δάσκαλους και ακόμα σπουδαιότερους απόφοιτους, που θεωρούσαν υποχρέωσή τους να τα επικαλούνται:

Μεγάλη του Γένους Σχολή (ίδρυση 1556), Αθωνιάς Ακαδημία (1750), Πατμιάδα Σχολή (1713), Ευαγγελική Σχολή Σμύρνης (1733), Κεντρικόν Παρθεναγωγείον Σμύρνης (1830), Μαρουτσαία Σχολή (1742), Καπλαναία Σχολή (1805) & Ζωσιμαία (1828) – Γιάννενα, Σχολή Αγίου Βίκτωρος (1666), Μεγάλη σχολή της Χώρας (18ος αιώνας), Γυμνάσιο Χίου (1815) – Χίος, Ακαδημία Βουκουρεστίου (1679), Ακαδημία Ιασίου (1707), Σχολείο Μηλαίων (1773) – Πήλιο, Φροντιστήριο Τραπεζούντος (17ος αιώνας), Ελληνική Σχολή Λευκωσίας – σήμερα Παγκύπριο Γυμνάσιο (1812).

Τελευταία, αλλά χαρακτηριστική για το πότε και πως συνέβαιναν οι εκπαιδευτικοί διωγμοί στα ορθόδοξα σχολεία, η περίπτωση της Ακαδημίας Κυδωνιών (1800), στα μικρασιατικά παράλια, απέναντι απ’ τη Λέσβο, όπου δίδαξαν και επιστήμες οι Βενιαμίν ο Λέσβιος και Θεόφιλος Καΐρης.

Το 1806 η σχολή έκλεισε για ένα διάστημα, μέσα στο πλαίσιο των διωγμών κατά των Ελλήνων λόγω του Ρωσοτουρκικού πολέμου.

Στις αρχές του 1821, η πατριωτική παρόρμιση και το πολιτικό ένστικτο του Καΐρη τον οδήγησε να συγκροτήσει πολεμικό σώμα απ’ τους μεγάλους μαθητές του, με το οποίο μετέβη στο νησί του την Άνδρο και κήρυξε την Επανάσταση. Στη συνέχεια μετείχαν στη μάχη του Ολύμπου. Αμέσως μετά τη φυγή τους οι τούρκοι έκαψαν τη Σχολή.

Οι αντιρρήσεις σου μου έδωσαν την ευκαιρία να αναπτύξω εκτενέστερα κάποια απ’ τα στοιχεία πάνω στα οποία στηρίξαμε την ανάρτηση ο Αποστόλης και γω.

Θα διάβαζα με πολύ ενδιαφέρον μια ανάρτηση με τα συμπεράσματά σου και τα σχετικά τεκμήρια για την εκπαίδευση στην Κρήτη κατά την ενετοκρατία και υπό τον οθωμανικό ζυγό.

 

Να είσαι καλά!

 

 

Τελευταία διόρθωση3 μήνες πριν από Γιώργος Φασουλόπουλος
Χαράλαμπος Κασωτάκης

Πέρα από αυτά που γράφονται από συνάδελφους φιλόλογους για άνθηση των γραμμάτων στην κρήτη κατά την ενετοκρατία η πραγματικότητα είναι πιστεύω πολύ διαφορετική. Απλά αντιγράφω από το βιβλίο του καθηγητή Πανεπιστημίου  Νικόλαου Παναγιωτάκη, «Η παιδεία κατά τη βενετοκρατία» το καλύτερο ίσως σύγγραμα που δίνει την εικόνα της εκπαίδευσης στην κρήτη.”Η εκπαιδευτική και φιλολογική άνθηση που παρατηρείται στη Κρήτη τους δύο τελευταίους αιώνες της βενετοκτατίας δεν εκπορεύτηκε από την ανώτερη τάξη των ευγενών, αλλά από την ανερχόμενη κρητική αστική τάξη.” Ο Παναγιωτάκης καταλήγει ότι ο Francesco Barozzi, Βενετός γεννημένος στην κρήτη ήταν ο μόνος από τους Βενετούς ευγενείς, που συνέβαλλε στην κρητική αναγέννηση και στην επαφή της Κρήτης με τα πνευματικά ρεύματα της Ευρώπης. Αποτελούσε μία φωτεινή εξαίρεση στη μορφωτική ερημιά των ανθρώπων της τάξης του. ¨Οσον αφορά της φυσικές επιστήμες και τα μαθηματικά εκδίδει στη Βενετία τέσσερα βιβλία του, με τις μαθηματικές θεωρίες του Αρχιμήδη και του Ευκλείδη, τις προφητείες του Νοστράδαμου, αλλά και μια Κοσμογραφία , που αντιτάσσεται στο ηλιοκεντρικό μοντέλο του Κοπέρνικου υποστηρίζοντας ότι η Γη είναι το κέντρο του κόσμου.
Ο Barozzi επίσης μετέφρασε πολλά έργα των αρχαίων, όπως η έκδοση των στοιχείων του Ευκλείδη του Πρόκολου(που δημοσιεύτηκε στη Βενετία το 1560) , του Ηρωνα, Του Πάππου του Αλεξανδρέα και του Αρχιμήδη. Για παράδειγμα το βιβλίο του Heronis mechanici liber (1572) είναι μια λατινική μετάφραση του βιβλίου του Ήρωνα για τις μηχανές πολέμου.Μεταξύ των πολλών βιβλίων του είναι ένα με ” 13 τρόπους για να σχεδιάσετε δύο παράλληλες γραμμές “. Επίσης το 1560 δημοσίευσε το Opusculum, in quo una Oratio, et duae Quaestiones: altera de certitudine, et altera de medietate Mathematicarum continentur . Αυτό γράφτηκε για να υποστηρίξει τις απόψεις του Alessandro Piccolomini σχετικά με τη φύση της μαθηματικής βεβαιότητας που δημοσιεύτηκε στη Ρώμη το 1547 . Ο Barozzi υποστηρίζει ότι η μαθηματική βεβαιότητα απορρέει από τη φύση των αποδείξεων.Δεν είναι, επομένως, κατώτερη από τη λογική βεβαιότητα. Επιπλέον, υποστηρίζει ότι η μαθηματική βεβαιότητα, από την ανθρώπινη άποψη, είναι ανώτερη από τη μεταφυσική βεβαιότητα.Το Rythmomachia γραμμένο στα ιταλικά, το οποίο περιέγραψε ένα μαθηματικό παιχνίδι με το ίδιο όνομα. Μεταξύ των πολλών βιβλίων του είναι ένα με τίτλο “13 τρόπους για να σχεδιάσετε δύο παράλληλες γραμμές”.

Γενικά ο Μπαρότσι θεωρείται,σύμφωνα με ιταλικά κείμενα που διάβασα, ως ο μαθηματικός που επανέφερε τη Γεωμερία του Ευκλείδη στο προσκήνιο. Εξαιτίας του η γεωμετρία εκείνη την εποχή επανεκτιμήθηκε επιτακτικά, αλλά και η επιστημολογική αξία της γεωμετρικής απόδειξης εκτιμήθηκε επίσης και βρήκε εφαρμογές που επηρέασαν ακόμα και την τότε αρχιτεκτονική. Αντίστοιχο κίνημα με του Μπαρότσι στην Πάδοβα έγινε και από τον Federico Commandino στο Ουρμπίνο. Δικάστηκε από την Ιερά εξέταση χωρίς να ξέρουν ακόμα και οι ιταλοί ακριβώς γιατί πιθανόν για το βιβλίο του με τις προφητείες του Νοστράδαμου που είχε και προφητείες του Βυζαντινού βασιλιά Λέοντα Στ’ αν θυμάμαι καλά.  Ένας κρατήρας στη Σελήνη φέρει το όνομα του Μπαρότσι. (Barocius).

Δυστυχως στο Μπαρότσι αρχίζει και φοβάμαι τελειώνει η όποια φυσική επιστήμη (αν μπορεί να θεωρηθεί φυσική αυτό) και μαθηματικά στην κρήτη στα χρόνια της Ενετοκρατίας και της Τουρκοκρατίας (που στην κρήτη είχε πολύ μικρότερη διάρκεια από την ενετοκρατία) εκτός αν βαπτίσουμε κρητικό και τον μαθηματικό Ανδρέα Μουσάλο που κατάγονταν από ελληνική οικογένεια ευγενών με έδρα τον Χάνδακα (νυν Ηράκλειο κρήτης) με παλαιότερη καταγωγή από την Κωνσταντινούπολη. Όμως η οικογένεια του μετανάστευσε με την έλευση των τούρκων στην κρήτη για τη Βενετία όταν ο ίδιος ήταν ακόμα μωρό
. Αν και στην άλλη Ελλάδα ή την Ελλάδα της διασποράς υπήρχαν καποιοι, κληρικοί κυρίως, που ασχολήθηκαν έστω με τη μετάφραση μαθηματικών ή φυσικών κειμένων και αναφέρονται ως διδάσκαλοι του Γένους όπως ο Κωνστανίνος Κούμας ή ο Ευγένιος Βούλγαρης στην κρήτη ,όσο τουλάχιστον εγώ το έψαξα, συνάντησα το απόλυτο μηδέν. Δεν κατάφερα να βρω ούτε ένα έργο φυσικών επιστημών (ή έστω μαθηματικών) γραμμένο στην κρήτη (ή έστω από κρητικό) στη διάρκεια της Τουρκοκρατίας(που τα πράγματα στην κρήτη τουλάχιστον ήταν πολύ χειρότερα από εκπαιδευτικής απόψεως ακόμα και από την ενετοκρατία) ή έστω μέχρι το 1850-70 που λόγω της επαναστάσεων (ή του φόβου για νέα μια και είχε ιδρυθεί το ελληνικό κράτος και δεν ήταν μόνοι τους οι κρητικοί) άρχισαν να ιδρύονται κάποια υποτυπώδη σχολεία (μέχρι τότε υπήρχαν σε όλη την κρήτη φανερά μόνο 2-3!!!) ή έστω κάποια μετάφραση ευρωπαικού. Αντίθετα μέχρι τις αρχές του 20ου αιώνα οι επιφανέστεροι κάτοικοι του Ηρακλείου κρήτης, της πρωτεύσας δηλαδή, υπερηφανεύονταν ότι πλούτιζαν χωρίς να ξέρουν γράμματα και ότι τα γράμματα ήταν άχρηστα κ.λ.π. σαν την αλεπού με την κομμένη ουρά. Κάτι μου λέει ότι οι δεκάδες επαναστάσεις επί ενετοκρατίας΄(μοναδικό φαινόμενο στο ενετικό βασίλειο τότε) και οι πολλές επί τουρκοκρατίας(πριν ακόμα και από τη Γαλλική και τη Γέννηση π.χ.το Ρήγα Φερραίου) κάποιο δίκο είχαν. Τέλος πάντων αν βρείτε έστω και κάτι που αφορά Φυσικές Επιστήμες και Κρήτη σε ενετοκρατία ή τουρκοκρατία σας παρακαλώ να με ενημερώσετε. Το email μου ειναι babiskasotakis@gmail.com Να είστε καλά.

Γιώργος Φασουλόπουλος
Αρχισυντάκτης

απ’ την ανταπόκρισή σου Χαράλαμπε

έμαθα για την ενδιαφέρουσα περίπτωση του ενετού Φραγκίσκο Μπαρόζιο που κινήθηκε ανάμεσα στην Ιταλία για ν’ ανοίξουν οι ορίζοντές του και την γενέτειρα του  Κρήτη, όταν αντιμετώπιζε ζόρια στις απόψεις του
επισημαίνω την ταυτόχρονη ενασχόληση του με τους Αρχιμήδη & Ευκλείδη αλλά και με τον … Νοστράδαμο.

Αυτή η μετεωρική εστίαση μεταξύ του ορθολογισμού και της μεταφυσικής χαρακτηρίζει τους λογίους τις περιόδους που αλλάζει το «επιστημονικό παράδειγμα», με τον Μπαρόζι να προηγείται κατά 34 χρόνια του Κέπλερ

και κρατώ ότι η άνθιση της παιδείας, όχι μόνο στην Κρήτη,  αποδίδεται στην άνοδο της αστικής τάξης, που στην ηπειρωτική χώρα και τις παραδουνάβιες επικράτειες την συγκροτούν έμποροι και στο Αιγαίο ναυτικοί

αυτοί ήταν και οι χορηγοί των επώνυμων σχολών του 18ου & 19ου αιώνα

χαιρετώ και εκ μέρους του Αποστόλη