τα 12 ονόματα του 21

Α. Παπάζογλου & Γ. Φασουλόπουλος

Η ονοματοδοσία υπακούει σε οικογενειακές συνήθειες, που συμβαδίζουν με τις πολιτιστικές παραδόσεις της κοινότητας. Αυτές οι παραδόσεις μεταβάλλονται σε χώρες που μπολιάζονται από νέους πληθυσμούς με διαφορετικές κουλτούρες. Για παράδειγμα στις ΗΠΑ καταγράφεται δραματική μεταβολή στη συχνότητα της εμφάνισης του δημοφιλούς στην Ελλάδα, τη Γεωργία και τη Βουλγαρία ονόματος Γεώργιος απ’ το 1880 μέχρι σήμερα.

1

Θεωρήσαμε ενδιαφέρον να ψάξουμε για παρόμοιες μεταβολές στα ελληνικά βαφτιστικά την ίδια περίοδο (19ος & 20ος αιώνας), με βάση τα σημερινά δημοφιλή, Γιώργος, Δημήτρης, Γιάννης, Κώστας, Νίκος, σύμφωνα με την ταξινόμηση του Χάρη Φουνταλή (1).

Έτσι, καταφύγαμε στο αρχείο «Ιστορικά Ονόματα της Επανάστασης του 1821», της Εταιρίας για τον Ελληνισμό και τον Φιλελληνισμό (2).

Από το αρχείο απουσίαζαν τα γυναικεία βαφτιστικά ονόματα με εξαίρεση την Λασκαρίνα Μπουμπουλίνα, τη Μαντώ Μαυρογένους και τη Μόσχω Τζαβέλλα. Η μη εξειδικευμένη βιβλιογραφία για την Επανάσταση αναφέρεται σε μικρό  αριθμό επώνυμων γυναικών. Πέραν των τριών που μνημονεύτηκαν, βρήκαμε ότι μνημονεύονται και οι Λένω Μπότσαρη, Δέσπω Μπότσαρη, Χάιδω Σέχου, Παπαδιά Κουρκουμέλη, Παντελιά Κωνσταντάκη, Ασήμω Γκούρα, Κυριακή Ναύτου, Γαρυφαλλιά Μοχάλβη ή Μιχάλβεη, Μαριγώ Ζαφειροπούλου, Ευφροσύνη Νέγρη, Κωνσταντίνα Ζαχαριά, Σταυριάνα Σάββαινα, Δόμνα Βισβίζη και Ευανθία Καΐρη.   

Δεν πρόκειται μόνο για βαλκανική πολιτιστική παράδοση. Υπακούει στη γενικότερη τάση να τοποθετούν τις γυναίκες στο περιθώριο της Ιστορίας. Παιδιά, γυναίκες και γέροι αποτελούσαν τους παθητικούς παράγοντες των εξελίξεων, είτε αυτές αφορούσαν τη δημόσια διαλεκτική, είτε αναφέρονται στα πεδία των μαχών. Η συλλογική συνείδηση βέβαια δεν έμεινε αδιάφορη και με έκφραση το δημοτικό τραγούδι μνημόνευσε τα πάθη των γυναικών και τους αγώνες τους.

1

Σουλιώτισσες, πίνακας του Ary Scheffer (1795-1858)

Από τον κατάλογο που αποδελτιώσαμε, εξαιρέσαμε τα ονόματα που πήραν οι κληρικοί όταν σχηματιστήκαν, διότι υπακούουν σε ιδιαίτερη παράδοση, κρατώντας τα βαφτιστικά τους όποτε τα βρήκαμε, όπως στην περίπτωση του Γρηγορίου Ε’ (Γεώργιος Αγγελόπουλος). Το ίδιο κάναμε και με τα επαναστατικά ονόματα που επέλεξαν οι ίδιοι οι πρωταγωνιστές και ήταν διαφορετικά απ’ τα βαπτιστικά τους, δηλαδή αντί του Ρήγας Φεραίος λάβαμε υπόψη μας το Αντώνης Κυριαζής.

Από τις 337 καταγραφές ανδρών που αναφέρονται στον κατάλογο, αναδείχθηκαν 86 διαφορετικά βαφτιστικά ονόματα. Η σχετική κατανομή του Φουνταλή περιέχει 276 διαφορετικά ονόματα σε δείγμα 31.861 ανδρών.

Ο πίνακας με τα 12 ονόματα που εμφανίζονται πιο συχνά στην Επανάσταση του 21 συγκρίνεται με την σχετική καταγραφή του Ανδρέα Κασσέτα για τα σύγχρονα ονόματα της χώρας σε δείγμα 60.000 ανδρών (3).

Η επιλογή αυτής της καταγραφής αποτελεί υπόμνηση σ’ εκείνη την πτυχή του έργου του Κασσέτα, που νομιμοποίησε παραδειγματικά παρόμοια έργα στη διαθεματική διαχείριση των θετικών μαθημάτων.

1

Απ’ την σύγκριση προκύπτει ότι η επιλογή των δημοφιλέστερων βαφτιστικών που επικρατούν σήμερα, έχουν ρίζες σε μια χριστιανική παράδοση αναλλοίωτη απ’ το 1821 με τις πρώτες θέσεις να αποδίδονται σταθερά και διαχρονικά στους Γιώργηδες, τους Δημήτρηδες, τους Γιάννηδες και τους Νικόλαους.

1

Γεώργιος Καραϊσκάκης, Ιωάννης Μακρυγιάννης, Δημήτριος Υψηλάντης, Νικόλαος Σκουφάς

Η σημερινή αναβάθμιση του Κωνσταντίνου έναντι του Δημητρίου και του Νικολάου την περίοδο του 21 δεν υπακούει σε στατιστική ακρίβεια, επειδή το μικρό δείγμα που μελετήσαμε είναι ενδεικτικό αλλά όχι στατιστικά αντιπροσωπευτικό. Όμως παρά τις εγνωσμένες αβεβαιότητες προσφέρεται για χονδρικά ποιοτικά συμπεράσματα με τον Γεώργιο αδιαμφισβήτητο διαχρονικό πρωταγωνιστή.

Στα 12 πρώτα ονόματα του 21 υπάρχει το βαφτιστικό Λάμπρος, που ο Κασσέτας το εντάσσει, χωρίς ποσοτικό προσδιορισμό στα «σχετικά πιο σπάνια», ενώ ο Φουνταλής το κατατάσσει 39ο μεταξύ 31.861 ανδρικών ονομάτων (0,4%).  

Απουσιάζει απ’ την λίστα του Κασσέτα το όνομα Αναγνώστης, που στην καταγραφή μας ταξινομείται 9ο , ενώ στην λίστα που συνέταξε ο Φουνταλής αναφέρεται μόνο μία φορά.

Ένα παιδί έπαιρνε το όνομα Αναγνώστης μαζί με την ευχή και την επιθυμία να μάθει γράμματα αφού το «αναγνώστης» αποτελούσε προσωνύμιο για τ’ αγόρια που επικουρούσαν τον ψάλτη στα καθήκοντά του. Αντίστοιχο απ την δυτική παράδοση το «λέκτωρ» που έχει μεταφερθεί ως η εισαγωγική βαθμίδα και στην ελληνική πανεπιστημιακή ιεραρχία.

Από τα ονόματα με αρχαιοελληνική προέλευση, 13ος στην κατάταξη προβάλει ο Αλέξανδρος, που είναι 12ος στη λίστα του Φουνταλή και 18ος στη λίστα του Κασσέτα. Επόμενο αρχαιοελληνικό όνομα στη λίστα του Κασσέτα (35ος) και του Φουνταλή (38ος) είναι ο Αριστείδης που στη δικιά μας λίστα περιλαμβάνεται μια φορά, όπως και οι Οδυσσέας, Λυκούργος, Ζήνων, Παντολέων, Θεόκλητος, Καλλίνικος και Νικόδημος.

Το μόνο μη χριστιανικό όνομα που βρέθηκε, είναι το εβραϊκό Μελχισεδέκ και τα Φραγκιάς, Ρήγας και Κανέλλος, που παραπέμπουν σε λατινικές επιρροές.

Όμως αυτοί που τα φέρουν είναι ο κρητικός ιερομόναχος στη Μονή Πρέβελη, Μελχισεδέκ Τσουδερός (1769 – 1823), με κοσμικό όνομα Μιχαήλ, και ο επίσης κρητικός οπλαρχηγός Φραγκιάς (Φραγκίσκος) Μαστραχάς (1793 – 1868), με το όνομα να παραπέμπει στην ενετοκρατία και όχι στο θρήσκευμά του.

Το Ρήγας, μάλλον απ’ το rex, παραπέμπει σε ηγέτη. Το έφερε ο Ρήγας Παλαμίδης (1794 – 1872), μέλος οικογένειας ορθόδοξων κοτζαμπάσηδων απ’ τη Στεμνίτσα Αρκαδίας. Υπόμνηση του ασυνήθιστου ονόματος Ρήγας στο Αναγνωστικό του Δημοτικού «τα καλά παιδιά» απ’ το 1955 ως το 1978.

1

Το Κανέλλος ίσως να προέρχεται απ’ την μυρωδάτη και πολύτιμη κανέλλα που πήρε τ΄ όνομά της απ’ το λατινικό canna που σημαίνει “καλάμι” και αποτελεί αντιδάνειο της αρχαίας ελληνικής λέξης κάννα με ίδιο νόημα. Παρόμοια καταγωγή έχει και η λέξη κανάλι. Ως παρώνυμο αποδίδεται στους κοκκινομάλληδες. Στην καταγραφή μας το φέρει ο Κανέλλος Δεληγιάννης (1780 – 1862), ισχυρός ορθόδοξος πρόκριτος απ’ τα Λαγκάδια Γορτυνίας.

Δύο φορές εμφανίστηκε το όνομα Γκίκας, που έχει αδιευκρίνιστη αρβανίτικη ή βλάχικη καταγωγή και ακούγεται και σήμερα όποτε το επιβάλει κάποια οικογενειακή παράδοση με αφετηρία τουλάχιστον απ’ την εποχή που ιστορούμε.

Η συγκριτική καταγραφή των ονομάτων της Επανάστασης ενισχύουν το ομόθρησκο παρά το ομόγλωσσο των επαναστατών, αφού σ’ αυτούς εντάσσονται φαναριώτες, αρβανίτες, βλάχοι και λεβαντίνοι, με τους Διονύσιους να αποτελούν το 0,8% του δείγματος έναντι του 0,7% της καταγραφής Κασσέτα και το 0,5% στην καταγραφή Φουνταλή.

1

Η άποψη ότι η αρχαιοελληνική ονοματοδοσία έχει μπολιάσει σημαντικά την αντίστοιχη χριστιανική παράδοση δεν επιβεβαιώνεται απ’ την καταγραφή μας.

Πολύ περισσότερο, δεν διαπιστώνονται διαφορετικές τάσεις στην ονοματοδοσία στο 1821 και στο σήμερα.

Αντίθετα, η ορμητική είσοδος των γυναικών στην Ιστορία έχει αλλάξει τα δεδομένα και σ’ αυτόν τον τομέα. Στην καταγραφή του Φουνταλή υπάρχουν 276 διαφορετικά ανδρικά ονόματα και 743 γυναικεία, ενώ εμείς συναντήσαμε λιγότερες από είκοσι γυναίκες να ονοματίζονται για την ενεργή συμμετοχή τους στο 21.

1

αμαζόνα και πολεμιστής, απ’ την μετώπη του Παρθενώνα, Βρετανικό Μουσείο   

(Visited 434 times, 1 visits today)
Subscribe
Ειδοποίηση για
23 Σχόλια
Inline Feedbacks
Όλα τα σχόλια
Διονύσης Μάργαρης
Διαχειριστής
3 μήνες πριν

Καλημέρα Αποστόλη και Γιώργο.
Βλέπω με κατατάξετε στους Λεβαντίνους, αλλά σκέφτομαι αν αυτό σημαίνει και Ελληνικό αίμα ή “δεν θα γίνω Έλληνας ποτέ;…” 🙂
Έχω την αίσθηση ότι η ταύτιση των ονομάτων στον Ελλαδικό χώρο, στους δύο αυτούς αιώνες, έχει μεγάλη βάση, αφού τα ονόματα έχουν ρίζες σε μια χριστιανική παράδοση, που είναι πολύ δυνατή και αμετάβλητη στο χρόνο, έστω και αν τελευταία μπορεί να εμφανίζονται και … Νεκτάριοι!

Τελευταία διόρθωση3 μήνες πριν από Διονύσης Μάργαρης
Γιώργος Φασουλόπουλος
Αρχισυντάκτης
Απάντηση σε  Διονύσης Μάργαρης

Διονύση, κι αν είσαι λεβαντίνος
δεν αποτελεί caso pensato, αλλά caso accidente

το στοιχείο που επιλέγεις απ’ την ανάρτηση
εξειδικεύεται στο ότι η τρέχουσα νεοελληνική αντίληψη για τ’ όνομά σου δεν παραπέμπει στον «αφιερωμένο στον Διόνυσο», τον αρχαίο θεό,
αλλά στον ενετικής καταγωγής ζακυνθινό Άγιο Διονύσιο, κατά κόσμο  Γραδενίγο Σιγούρο,
που η καταγωγή του αμφισβητεί τις “περί αίματος” φυλετικές δοξασίες

Γιάννης Κυριακόπουλος
Αρχισυντάκτης

Καλημέρα παιδιά.
Το όνομα Διονύσης είναι πολύ συνηθισμένο στη Ζάκυνθο λόγω του Αγίου.
Υποθέτω πως μεγάλο πλήθος παιδιών θα βαφτιζόταν “Διονύσης” δυο αιώνες πριν την Επανάσταση. Όμως οι γνωστοί οπλαρχηγοί ήταν κάτοικοι κυρίως της ηπειρωτικής Ελλάδας. Έτσι στην καταγραφή απουσιάζουν και Κρητικά ονόματα (π.χ. Σήφακας, Μανούσος).

Διονύσης Μάργαρης
Διαχειριστής
3 μήνες πριν

Καλά, παραπέμπεις σε άλλον Λεβαντίνο!
Τον Ηλία Λογοθέτη από την … “Αγία Μαύρα”!!!! 🙂

Διονύσης Μάργαρης
Διαχειριστής
3 μήνες πριν
Απάντηση σε  Διονύσης Μάργαρης

Μεταξύ μας όμως, εγώ είμαι πιο Λεβαντίνος, από τον Λογοθέτη, αφού είμαι από το “Φιόρο του Λεβάντε” …

Χαράλαμπος Κασωτάκης

Εξαιρετική και πρωτότυπη εργασία. Μια παρατήρηση. Τα ονόματα με χριστιανική παράδοση πολλές φορές προτιμούνταν τον 20ο αιώνα (μεταξύ 2 προγόνων παππούδων ή γιαγιάδων ή και χωρίς αυτούς) καθώς οι γονείς ήθελαν οι κάτοχοι τους να γιορτάζουν μια ημερομηνία γνωστή σε όλους για ευνόητους λόγους. Όσο για τους συνδυασμούς ονομάτων – επιθέτων είχα μαθητή Αετό Κόρακα, μια συνάδελφος στο Πέραμα Μυλοποτάμου Ρεθύμνου είχε μαθητή με επώνυμο και όνομα Κόκκινος Δράκος ενώ μια άλλη συνάδελφος στην Κύπρο είναι μαθητή με ονοματεπώνυμο… Ποθητός Κολαράκος.

Γιώργος Φασουλόπουλος
Αρχισυντάκτης

καλημέρα Χαράλαμπε

φίλη ΠΕ04, αναπληρώτρια στην Αρεόπολη, παρέλειπε να προσφωνεί κάποιους απ’ τους μαθητές της με τα ονοματεπώνυμά τους – και γω θ’ αποφύγω να τα αναφέρω εδώ –

απ’ την μεριά τους “τα παλιόπαιδα”, την προκαλούσαν να το κάνει

Γιάννης Κυριακόπουλος
Αρχισυντάκτης

Το “Γιώργης” είναι λογικό να είναι συχνότερο στους αγωνιστές μια και είναι συχνότερο και στον πληθυσμό. Ήταν αιώνες συχνότερο μια και ο πολεμικός Άγιος σκοτώνει το δράκο, σώζει την κόρη και ελευθερώνει την πηγή.
Είναι το πέρασμα στη νέα θρησκεία που χρειάζεται αντικατάσταση των λίαν δημοφιλών παραμυθικών θεμάτων. Έτσι ο Άη Γιώργης αντικαθιστά τους Περσέα, Βελερεφόντη, Απόλλωνα, Ηρακλή, Κάδμο, Ιάσωνα, Διομήδη και άλλους δρακοκτόνους ήρωες που ξεχνώ.
Η ταύτιση κάνει ελκυστικό το όνομα και έτσι είναι συχνό σε κάθε τόπο.

Διονύσης Μάργαρης
Διαχειριστής
3 μήνες πριν

Άρα ο Γιώργος Φασουλόπουλος είναι δρακοκτόνος και για να θολώσει τα νερά, στήνει πανί και μας δείχνει Μπαρμπαγιώργο;;;

Γιώργος Φασουλόπουλος
Αρχισυντάκτης

και στη λαϊκή αφήγηση, στο ρόλο του δρακοκτόνου,

comment image

ο …. Μπαρμπαγιώργος

Αποστόλης Παπάζογλου
Αρχισυντάκτης

Καλησπέρα σε όλους. Προς επιβεβαίωση αυτού που παραπάνω γράφει ο Χαράλαμπος, μια προσωπική ιστορία: Ο παππούς μου ονομαζόταν Μαυρουδής (δημοφιλές όνομα στον τόπο καταγωγής μου, το Σουφλί). Η γιαγιά μου Λαμπρινή πέθανε όταν ο πατέρας μου ήταν 2 ετών. Έτσι τον μεγάλωσε η αδερφή της, Αποστολία (επίσης δημοφιλές θηλυκό όνομα στον Έβρο). Κατά τα λεγόμενα των γονιών μου, ο παπάς αρνήθηκε να μου δώσει το όνομα Μαυρουδής, οπότε και πήρα προς τιμήν της θείας του πατέρα μου το όνομά μου.

Στέλλα Χριστοπούλου

Η παράδοση συνεχίζεται και εμπλουτίζεται! Χαίρομαι πολύ!
Μπράβο σας, εξαιρετική δουλειά 9όπως πάντα, να προσθέσω!)
Εμείς οι …Στέλλες θα περιμένουμε μάλλον, ε;

Γιώργος Φασουλόπουλος
Αρχισυντάκτης

καλημέρα Στέλλα

το http://users.sch.gr/kassetas/ δεν προσφέρει μόνο εμπνεύσεις αλλά και υλικό μόχθου για να μετράμε τα δικά μας βήματα

και επειδή αυτές οι ταξινομίες προσφέρονται και για κοινωνικές συζητήσεις,

η Στέλλα, 29η στην κατάταξη των κοριτσίστικων ονομάτων, βρίσκεται με καλή παρέα, την Αθηνά 28η και την Όλγα και τη Ζωή να έπονται

όσο για τον Στέλιο, είναι στη δικιά του κατάταξη 24ος παρέα με τον Πέτρο και τον Σωτήρη  

Αρης Αλεβίζος
Αρχισυντάκτης
3 μήνες πριν

comment image

Αποστόλης Παπάζογλου
Αρχισυντάκτης
Απάντηση σε  Αρης Αλεβίζος

Γειά σου Άρη. Από μια άποψη όμως η υπόλοιπη περιοχή δεν είναι η οριοθετούσα;

Αρης Αλεβίζος
Αρχισυντάκτης
3 μήνες πριν

Παρηγοριά στον άρρωστο, το λένε αυτό Αποστόλη μου.Να μαγειρέψουμε λίγο τα δεδομένα δεν γίνεται;

Γιώργος Φασουλόπουλος
Αρχισυντάκτης
Απάντηση σε  Αρης Αλεβίζος

τα ιστορικά μαγειρεία καθόρισαν
τους “φιλοξενούμενους” στην «υπόλοιπη περιοχή»
με «όστρακα» όπως το ακόλουθο

comment image

δεν κινδυνεύεις Άρη
αφορά τον … Λυσιμάχου

Αποστόλης Παπάζογλου
Αρχισυντάκτης
Απάντηση σε  Αρης Αλεβίζος

Αυτά τα κάνουν οι πολιτικοί Άρη μου.

Αρης Αλεβίζος
Αρχισυντάκτης
3 μήνες πριν

Χαχαχα!!!!

Καλό Πάσχα
Καλή δύναμη μέχρι τις εξετάσεις Αποστόλη.

Αρης Αλεβίζος
Αρχισυντάκτης
3 μήνες πριν

Και αν ο πατέρας μου είχε δυο ονόματα Κωνσταντίνος -Λυσίμαχος κινδυνεύω;

Γιώργος Φασουλόπουλος
Αρχισυντάκτης
Απάντηση σε  Αρης Αλεβίζος

με δυο ονόματα ο αξέχαστος ο παππούς ο Κώστας;

αριστοκράτης!

άρα μέσα στον κώνο οι απόγονοι

Χρήστος Αγριόδημας
Αρχισυντάκτης
3 μήνες πριν

Απόστολος και Γιώργο καλησπέρα.
Εγώ τουλάχιστον σας ευχαριστώ για τις αναρτήσεις αυτές καθώς ανακαλύπτω και μια άλλη πτυχή της ιστορίας. Δεν είχα υπόψη μου καθόλου το Αναγνώστης πόσο μάλλον το λέκτωρ. Μόνο τον Hannibal Lecter και ούτε καν lector.

Γιώργος Φασουλόπουλος
Αρχισυντάκτης

καλησπέρα Χρήστο,

εμείς την πηγαίναμε για σοβαρή την ανάρτηση

αλλά αυτή μας προέκυψε περισσότερο … κοινωνική απ’ ότι υπολογίζαμε