ο Διαφωτισμός και το Άγιο Φως

Α. Παπάζογλου & Γ. Φασουλόπουλος

Πρόκειται για μια άσκηση του Ελληνικού Διαφωτισμού σε ολισθηρό πεδίο που επιχειρεί ο Αδαμάντιος Κοραής, το 1826, με τον διάλογο «Περί του εν Ιεροσολύμοις Αγίου Φωτός». Δημοσιοποιήθηκε στον τρίτο τόμο των «Ατάκτων», το 1930.

Τα πρόσωπα του διαλόγου, είναι ο ίδιος ο Κοραής, που δίνει “την καλή μάχη” ως Καλλίμαχος και ο “διαφωτιζόμενος” Φώτιος.

1

Η γλώσσα του διαλόγου δεν αποτελεί εμπόδιο για τον σημερινό αναγνώστη, ενώ το περιεχόμενό του, 200 χρόνια μετά, φαντάζει ενοχλητικά επίκαιρο.

Στην αρχή του διαλόγου ο Φώτιος απευθύνει άνευρα ερωτήματα ολικής άγνοιας που διευκολύνουν τον Καλλίμαχο να αναπτύξει τα κυρίως ιστορικά επιχειρήματα περί «ψευδοκατεβαίνοντος φωτός». Στη συνέχεια ο Φώτιος, πιο διερευνητικός, επιδιώκει να αντιληφθεί τις αιτίες των ιστορικών γεγονότων και στο τέλος, ήδη «διαφωτισμένος», προτρέπει τον Καλλίμαχο – Κοραή να ξεπεράσει τις επιφυλλάξεις του για τις επιπτώσεις της δημοσιοποίησης των απόψεων που αναπτύχθηκαν.

Και οι δύο συζητούν θεωρώντας ότι υπερασπίζονται την ορθόδοξη χριστιανική παράδοση.

Απ’ την ίδια προοπτική έχει γνωμοδοτήσει ήδη απ’ το 1775, ο αυθεντικότερος εισηγητής της νευτώνιας φυσικής στα ελληνικά, Νικηφόρος Θεοτόκης, επίσκοπος Σλαβονίου και Χερσώνος, στην Ουκρανία:

«Ουκ απ’ ουρανού κατέρχεται, ουδ’ από του τάφου αναβλύζει, αλλ’ ο επί την διακονίαν ταύτην ταχθείς αρχιερεύς εν τω λεγομένω εισελθών Κουβουκλίω, τον πυρίτην παίων πυρ εξάγει επάνω του ζωοδόχου τάφου …»

2

αποδίδοντας το Άγιο Φως σε σπίθες από χτύπημα του πυρίτη πάνω στον τάφο.

Στην αρχή της συζήτησης καθορίζεται ως θαύμα μια «αταξία της φύσεως» που δεν θα έπρεπε να συμβαίνει παρά μόνο αν συνέτρεχε θεία ανάγκη, αλλά τότε θα έπρεπε τα θαύματα να γίνονται σπανιότατα και πάντως όχι σε ετήσια προβλεπόμενες ημέρες.

παγανιστική προέλευση

Στη συνέχεια παρατίθενται απ’ τον Καλλίμαχο αναφορές φωτοδοσίας απ’ τον Αριστοτέλη, τον Παυσανία, τον Οράτιο και τον βυζαντινό ιστορικό Ζώσιμο (490 – 510 μ.Χ) που γράφει για «τον άπειρο χρυσό και άργυρο» που θησαύριζαν οι σύγχρονοί του ιερείς,

3

στο ναό της Αφροδίτης, στην Ηλιούπολη της Συρίας, το σημερινό Μπαλμπέκ στο Λίβανο.

εκ Δυσμών τα “φώτα”

Στη Δύση, λέει ο Καλλίμαχος, καταγράφεται για πρώτη φορά στη χριστιανική παράδοση μια τελετή λήψης φωτός, απ’ το 569 μ.Χ. στο γυναικείο μοναστήρι Saint Radegonde, στο Πουατιέ.

4

Η μονή ιδρύθηκε απ’ την βασίλισσα των Φράγκων, Radegonde, και ήταν γνωστή και για τη συλλογή αντικειμένων απ’ τους Αγίους Τόπους, όπως ένα ξύλινο θραύσμα που θρυλείται ότι προέρχεται απ’ απ’ τον Τίμιο Σταυρό.

Το 800 μ.Χ. αντιπρόσωποι του Καρλομάγνου εξασφαλίζουν απ’ τον πιο σημαντικό χαλίφη της Βαγδάτης, τον Χαρούν αλ-Ρασίντ, την επιστασία των Αγίων Τόπων. Αυτή την περίοδο η περιοχή εξελίσσεται σε πανευρωπαϊκό προσκύνημα που οδήγησε στην εμπορευματοποίηση των Αγίων Τόπων, όχι μόνο υπέρ των καθολικών διαχειριστών του προσκυνήματος αλλά εξίσου και υπέρ των παροικούντων αράβων.

5

Με τον θάνατο του Χαρούν αλ-Ρασίντ, το 809 μ.Χ., και του Καρλομάγνου, το 814 μ.Χ., στην περιοχή επικρατεί αστάθεια, οπότε οι δυτικοί μοναχοί κατασκευάζουν την δοξασία περί Αγίου Φωτός για να εξάψουν το πεσμένο ενδιαφέρον των καθολικών προσκυνητών.

Η πρώτη αναφορά για το Άγιο Φως στα Ιεροσόλυμα γίνεται, σύμφωνα με τον Καλλίμαχο, το 870 μ.Χ., απ’ τον βενεδικτίνο μοναχό Βερνάρδο, του τάγματος του όρους του Αγίου Μιχαήλ στη Νορμανδία, που αποτελεί και σήμερα τόπο δημοφιλούς καθολικού προσκυνήματος.

6

Η κυριαρχία των Σαρακηνών στην ευρύτερη περιοχή από το 1007, δυσκολεύει την μετάβαση δυτικών προσκυνητών και υποβαθμίζει τις τελετές αφής του Αγίου Φωτός.

Οι σταυροφορίες που ξεκινούν το 1095 μ.Χ. με πρόσχημα την ανακατάληψη των Αγίων Τόπων, κορυφώνουν τη φήμη και την εμβέλεια του “θαύματος”.

Το 1187 μ.Χ., ο Σαλαντίν διώκει τους σταυροφόρους απ’ την Ιερουσαλήμ και αποδίδει το προσκύνημα στους ορθοδόξους.

8

Ο Φώτιος, εξοικειωμένος πλέον στη συζήτηση, διερωτάται γιατί οι ορθόδοξοι αγιοταφίτες δεν απορρίπτουν τον κατασκευασμένο δυτικό θρύλο και ο Καλλίνικος τον αποτρέπει από το να τους χαρακτηρίζει «λαοπλάνους», αφού οι άραβες της περιοχής αντιλαμβάνονται το Άγιο Φως ως χρυσοφόρο μηχανή και αναγκάζουν και τους «Γραικούς» διαχειριστές του Τάφου να υποταχθούν σ’ αυτή τη συνθήκη.

ποιος μπορεί να αποδομήσει τον θρύλο;

Αυτό είναι το επιτακτικό ερώτημα του Φώτιου. Ο Καλλίμαχος θεωρεί ότι οι αγιοταφίτες ορθόδοξοι τελούν υπό τυραννική εποπτεία και η πολιτική αλλά και η εκκλησιαστική εξουσία της Κωνσταντινούπολης θα έπρεπε να ρισκάρουν πολύ περισσότερα στους ταραγμένους καιρούς που διαβίωναν.

Ο Καλλίμαχος-Κοραής πιστεύει ότι χρέος και ευθύνη είχαν οι λόγιοι αυτών των περιόδων, που δυστυχώς με τη στάση τους συμπεριφέρθηκαν σαν «σκοτιστήρες».

Στην ανασυγκρότηση που επιχειρούμε, επιλέγουμε να αναφερθούμε σε δυο χαρακτηριστικές κατά τη γνώμη μας περιπτώσεις, απ’ όσες πολλές αναφέρει ο Καλλίνικος με τις οποίες φέρεται να είναι εξοικειωμένος και ο Φώτιος.

Στον διανοούμενο αυτοκράτορα Ιωάννη Καντακουζηνό (1292 – 1383) που επικαλείται το Άγιο Φως ως στοιχείο υπεροχής της χριστιανικής θρησκείας έναντι του μουσουλμανισμού.

Η περίπτωση του Καντακουζηνού σχηματοποιεί τις δυσκολίες χειρισμού των πολιτικών και εκκλησιαστικών ζητημάτων από έναν διανοούμενο ηγέτη που επέλεξε να διευθύνει ένα κράτος που παρακμάζει. Αντιμετώπισε εμφύλιους με διαμεσολαβητές τους οθωμανούς, την εκκλησιαστική διαμάχη μεταξύ των ησυχαστών και των ενάντιων, τη σύγκρουση βενετών και γενοβέζων με θέατρο την Πόλη και την πανούκλα του 1347.  

9

Παραιτήθηκε το 1354 υπέρ του Ιωάννη Ε’ Παλαιολόγου και έγινε μοναχός. Στην αγιογραφία εικονίζεται με τους δύο ρόλους, ως αυτοκράτωρ και ως μοναχός.

Η δεύτερη περίπτωση, που απασχολεί ιδιαίτερα τον διάλογο Καλλίμαχου – Φώτιου είναι ο Πατριάρχης Χρύσανθος Νοταράς (1655/1660 – 1731). Είναι λόγιος και μαθητής του σπουδαίου αστρονόμου Κασίνι στο Παρίσι. Σημαντικότερη συνεισφορά του θεωρείται η σύνταξη του πρώτου μεταβυζαντινού παγκόσμιου γεωγραφικού χάρτη στα ελληνικά.

10

Ο Καλλίμαχος-Κοραής αναφέρεται στο κείμενο του Χρύσανθου «Εγχειρίδιον περί της κατ’ εξοχήν υπεροχής της αγίας πόλης της Ιερουσαλήμ» όπου αντιλαμβάνεται ως χρέος των πιστών την επίσκεψη στον Άγιο Τάφο, ενισχύοντας την διαχρονική υπερβολικά εμπορευματοποιημένη ατμόσφαιρα που αντιβαίνει το αυθεντικό θρησκευτικό αίσθημα, χωρίς όμως να κάνει ρητή αναφορά στο «θαύμα».

Εμείς επισημαίνουμε ότι οι δυο περιπτώσεις, αυτές των Καντακουζηνού και Χρύσανθου, περιγράφουν την επιλογή των διανοουμένων να επιμένουν στη διαχείριση μυθικών αφηγήσεων, ιδιαίτερα όταν ασκούν εξουσία.

όταν οι θρύλοι απλωθούν, μέχρι που μπορούν να φτάσουν;

Το Άγιο Φως ενεπλάκη στη διαμάχη αποδοχής του Γρηγοριανού Ημερολόγιου έναντι του παλαιότερου Ιουλιανού.

11

Ο ισχυρισμός ότι το Ιουλιανό Ημερολόγιο είναι το ευλογημένο, προκύπτει απ’ το ότι το Άγιο Φως εμφανίζεται κατά την Ορθόδοξη Ανάσταση και όχι σ’ αυτήν που προσδιορίζει από Γρηγοριανό.

«Αθλία απόδειξις! διότι και ημείς και οι Ρώσοι μετ’ ολίγους χρόνους την αυτήν ανάγκην μέλλομεν να πάθομεν», αναφωνεί ο Φώτιος.

Και ο Καλλίμαχος: «… και αυτοί οι Λουθηροκαλβίνοι δεν το εδέχθησαν πλην μετά πολλούς χρόνους μετά την διόρθωσιν, δια μόνην την κατάρατον πρόληψιν ότι ο διορθωτής του μηνολογίου ήτο Πάπας. Και όλως οι Λουθηροκαλβίνοι, κατ’ εκείνην του χρόνου την περίοδον δεν ήσαν εις την δυστυχή κατάσταση της βαρβαρωθίσης Ελλάδος, αλλ’ είχαν επιστήμας, είχαν αστρονόμους, ικανούς να κρίνωσιν, αν η διόρθωσις του Πάπα ήτον αναγκαία ή όχι».

Το Γρηγοριανό Ημερολόγιο καθιερώθηκε το 1582, άρχισε να γίνεται αποδεκτό απ’ τους Διαμαρτυρόμενους απ’ το 1700, το κείμενο του Κοραή γράφεται το 1826 και το Γρηγοριανό έγινε αποδεκτό στην Ελλάδα το 1923.

πόσο επίκαιρος είναι ο διαφωτισμός σήμερα;

12

η συζήτηση συνεχίζεται

Ο Σταύρος Ζουμπουλάκης, φιλόλογος καθηγητής στη Μέση, επικεφαλής του βιβλικού ιδρύματος Άρτος Ζωής και της Εθνικής Βιβλιοθήκης, συγγραφέας, με σημαντικό μελετητικό, λογοτεχνικό και δοκιμιακό έργο, εκτιμά ότι το Πατριαρχείο Ιεροσολύμων είναι παγιδευμένο στον μύθο του Αγίου Φωτός.

«πώς να πει την αλήθεια στον κόσμο όταν επί αιώνες τον κοροϊδεύει»

και θεωρεί, όπως και ο Καλλίμαχος του Κοραή, ότι η απομυθοποίηση είναι έργο των διανοουμένων.

Ο Ζουμπουλάκης αντιμετωπίζει αγωγή απ’ το Πατριαρχείο Ιεροσολύμων για τις απόψεις που διατύπωσε προλογίζοντας το βιβλίο του Δημήτρη Αλικάκου «Λύτρωση περί του Αγίου Φωτός».

Αντίθετα ο επιφυλλιδογράφος Τάκης Θεοδωρόπουλος αντιλαμβάνεται το θέμα διαφορετικά:

«έχει πολύ μεγαλύτερη σημασία για όλους μας να βρούμε τους δρόμους που αυτές οι εορτές, τα “ήθη και τα έθιμα”, μπορούν να εξευμενίσουν τον αγριάνθρωπο που κρύβουμε μέσα μας, έστω και υποκριτικά, από το να ψάχνουμε να τα απομυθοποιήσουμε για να αποδειχθούμε ανώτεροι ή ευφυέστεροι αυτών» (περί αγίου φωτός).

Το ίδιο και η ιστορικός με διεθνή ακτινοβολία, Ελένη Γλύκατζη – Αρβελέρ, για την πρέπουσα ανάγνωση του 1821:

«οι λαοί πρέπει να διδάσκονται μια ιστορία αυτοεκτίμησης που να καταγράφεται σε μνημεία, που να γίνεται παρέλαση και εθνική επέτειος. Είτε είναι “αλήθεια” είτε δεν είναι αλήθεια: η ιστορική αλήθεια είναι έτσι κι αλλιώς φευγαλέα. Το να προσπαθούμε να αναθεωρήσουμε το αφήγημα του ’21 είναι παράλογο και επιβλαβές … Δεν χρειάζεται να επιμένουμε στις σκοτεινές πλευρές, στα λάθη και τις προδοσίες, αναζητώντας δήθεν τη μεγάλη ιστορική αλήθεια. Η μεγάλη ιστορική αλήθεια δεν υπάρχει» (τι ήταν το 21).

Επίκαιρη είναι και η αποστροφή που απέδωσε ο Ιάκωβος Πολυλάς στον Σολωμό:

«το έθνος πρέπει να θεωρεί εθνικό ό,τι είναι αληθές»

που αποτέλεσε προμετωπίδα για τις πλέον αντιθετικές απόψεις.

Παρά την κατάχρηση που έχει υποστεί αυτό το «ό,τι είναι αληθές»,

πάντα θα επιστρέφει πεισματάρικα και θα ζητάει τα ρέστα.    

Αδαμαντίου Κοραή, «Περί του εν Ιεροσολύμοις Αγίου Φωτός»

 

(Visited 672 times, 1 visits today)
Subscribe
Ειδοποίηση για
14 Σχόλια
Inline Feedbacks
Όλα τα σχόλια
Παναγιώτης Κουτσομπόγερας

Καλησπέρα Αποστολή και Γιώργο και χρόνια πολλά ! Θανατηφόρο και δημιουργικό δίδυμο με ξεχωριστη γραφή ! Πολύ όμορφο το κείμενο (το διάβασα βιαστικά) και εξαιρετικές οι εικόνες αλλά και το περιεχόμενο.

Διονύσης Μάργαρης
Διαχειριστής
2 μήνες πριν

Καλησπέρα παιδιά! Ένα επίκαιρο θέμα, λόγω των ημερών, αλλά και:
ενώ το περιεχόμενό του, 200 χρόνια μετά, φαντάζει ενοχλητικά επίκαιρο”
Είμαστε 200 χρόνια μετά ή μήπως 200 χρόνια πριν;

Αβραμίδης Ανέστης
2 μήνες πριν

Συγχαρητήρια. Πολύ ωραίο και διαφωτιστικό κείμενο. Μπράβο που το μοιραστήκατε

Γιώργος Φασουλόπουλος
Αρχισυντάκτης

καλησπέρα παιδιά

αγνοούσαμε, το «Περί του εν Ιεροσολύμοις Αγίου Φωτός»,

έτσι αντιμετωπίσαμε το κείμενο, λαμβάνοντας υπόψη και τον ισχυρό διαχρονικό αντίλογο που αντιμετώπισε, ως ένα εγχείρημα που δεν επιδίωξε ρήγματα στην ορθόδοξη παράδοση, αλλά ως μια προσπάθεια να ανανεωθεί αυτή η παράδοση απ’ τα στοιχεία που είχαν φθαρεί, όπως ήταν η θαυματοποιία

και η ευθύνη δεν αποδόθηκε απ’ τον Κοραή στους διαχειριστές της εξουσίας αλλά στους διαχρονικούς λόγιους που γνωμοδοτούσαν ως θεράποντες παρά ως κριτικοί συμπαραστάτες

γιατί αυτοί, απ’ τη θέση που επέλεξαν, θα μπορούσαν να δημιουργήσουν τις προϋποθέσεις για τις αλλαγές, χωρίς το πολιτικό κόστος εκείνων που θα έπερναν τις αποφάσεις

«αρετήν και τόλμην» μάθαμε στο σχολείο,
ανεξαρτησία απ’ την εξουσία καλά είναι για αρχή, λέμε τώρα

Αρης Αλεβίζος
Αρχισυντάκτης
2 μήνες πριν

 

Την θέση του Κοραή για το θέμα γενικά  την ήξερα. Όμως η παρουσίαση είναι πολύ αναλυτική και γλαφυρή και οι εικόνες και οι γκραβούρες   δυσεύρετες.

Ήξερα και την θέση του Ζουμπουλάκη.

Έχω την εντύπωση ότι υπάρχουν οι πιστοί που δεν θεωρούν τα θαύματα απαραίτητα για να στεριώσουν τη πίστη τους, νοιώθοντας ότι αυτή κυρίως πηγάζει από το εσωτερικό τους κόσμο  και άλλοι που τα χρειάζονται ως υποστηρικτικά γι’ αυτό που νοιώθουν.

Προσωπική μου εντύπωση χωρίς να διεκδικώ τον τίτλο του ειδικού ούτε καν του σχετικού με το θέμα.

Με εξέπληξε η θέση της Γλυκατζή Αρβελέρ (είναι αλήθεια τώρα τελευταία έχει ξανασυμβεί να με εκπλήσσει δυσάρεστα) για το τι πρέπει να μαθαίνει ο κόσμος (και από το σχολείο αφού μετά την όποια αποφοίτησή τους από όποια βαθμίδα λίγοι ασχολούνται ξανά με ιστορία) και τι όχι από την ιστορία του. Βεβαίως δεν θα ξεκινήσει το σχολείο να περιγράφει στα παιδιά του δημοτικού τις λεπτομέρειες και κακότητες των εμφυλίων στην διάρκεια του αγώνα του 1821. Κάποιοι κάποτε όμως  πρέπει να μιλήσουν και για αυτά.

Τελικά είτε πράγματι το είπε ο Σολωμός είτε όχι, νομίζω,   «το έθνος πρέπει να θεωρεί εθνικό ό,τι είναι αληθές» Απλά –και ως φυσικοί- να έχουμε υπόψη ότι το αληθές προσεγγίζεται ασυμπτωτικά και από τα μεμονωμένα άτομα και από τις κοινωνίες και από τα έθνη.



Χρήστος Αγριόδημας
Αρχισυντάκτης
2 μήνες πριν

Μπράβο και στους δύο.
Τελικά πως ανάβει;
https://i.ibb.co/xCv1CvJ/Beloved-Female-Barbet.webp

Τελευταία διόρθωση2 μήνες πριν από Χρήστος Αγριόδημας
Βαγγέλης Κουντούρης

καλημέρα σε όλους
συλλεκτικό κομμάτι η δουλειά σας, Αποστόλη και Γιώργο
(μεταφέρω και εδώ ανάρτησή μου σε άλλον χώρο διαμαρτύρομαι κοσμίως )

Χαράλαμπος Κασωτάκης

Πολύ καλή εργασία και ιστορικής αξίας. Δεν καταλαβαίνω τη συσχέτιση με το 1821 (το φως άρχισε να απασχολεί τους έλληνες μετά τα ..αεροπλάνα που το έφερναν από το Ισραήλ και σίγουρα όχι τους επαναστάστες) ούτε την κριτική στην Αρβελέρ που λέει Αλήθειες που πονάνε. Τα βιβλία ακόμα και του δημοτικού έχουν αποβάλλει τους όποιους μύθους και λένε την αλήθεια εδώ και 20 χρόνια. Ίσως δεν δίνουν την έμφαση που πρέπει στα κακώς κείμενα όπως η σφαγή στην Τριπολιτσά αλλά όλοι οι ήρωες του 1821 ήταν άνθρωποι είχαν αδυναμίες και είχαν όπως και ο Παπαφλέσσας και κακή πλευρά. Εντάξει όταν υπάρχουν διφορούμενες απόψεις δεν είναι εύκολο σε μαθητές δημοτικού ή γυμνασίου να λες και τις δύο απόψεις ή και τις 4 σε ορισμένες περιπτώσεις που ξέρω που καθεμιά έχει ολόκληρη σχολή καθηγητών Πανεπιστημίου πίσω της. Αλλά ακόμα και αυτά του δημοτικού που διαβάζω την κόρη μου λένε για τον Ελληνικό εμφύλιο στην Επανάσταση που τα παλιότερα, του δημοτικού τουλάχιστον, δεν έλεγαν ούτε λέξη , λένε την αλήθεια για το Γερμανό και την Αγία Λαύρα κ.λ.π..

Τελευταία διόρθωση2 μήνες πριν από Χαράλαμπος Κασωτάκης
Τίνα Νάντσου
2 μήνες πριν

Εξαιρετικό το θέμα και η παρουσίασή σας . Θυμάμαι τα προσβλητικά λόγια που είχαν γραφτεί πριν χρονια στο υλικόνετ από το γνωστό παρεάκι, όταν τολμησα να σχολιάσω το θεμα. Τολμηρό σε βλέπω Γιώργο μου. Βοήθειά σου.

Ανδρέας Ριζόπουλος
Αρχισυντάκτης
2 μήνες πριν

Καλημέρα Γιώργο και Αποστόλη. Εξαιρετικό άρθρο και ένα ακόμα δείγμα ελευθερίας σκέψης και έκφρασης στο χώρο του Υλικού…
Στην επίσημη Ιστοσελίδα του Πατριαρχείου στο σύνδεσμο
Πανάγιος Τάφος
το link Άγιο Φως – σε αντίθεση με όλα τα υπόλοιπα, που έχουν πλούσιο υλικό – δεν έχει περιεχόμενο. Γιατί;
Από την άλλη διαβάζω για την αγωγή προς τον Δ. Αλικάκο:
…κατατέθηκαν τρεις αγωγές από αρχιερείς του Πατριαρχείου Ιεροσολύμων, ζητώντας αποζημίωση 700.000 ευρώ!…
Δε χρειάζεται σχολιασμός νομίζω, για τους “φωτισμένους” κατέχοντες της απόλυτης αλήθειας… Αν είμαστε 5 αιώνες πίσω, κάποιοι θα πρότειναν να καεί ζωντανός ο ερευνητής με άγια φλόγα…