25 Μαρτίου 1841: οι «γνωστοί δια την ζωηρότητά τους σπουδασταί»

Α. Παπάζογλου & Γ. Φασουλόπουλος 

Οι εθνικές επέτειοι αποτελούν «πολιτικές τελετουργίες» που εμπνέονται απ’ τις πολιτικοθρησκευτικές τελετές της αρχαιότητας και ακολουθούν την παλαιά χορογραφία με συγκεντρώσεις και παρελάσεις επίδειξης ισχύος, επικλήσεις στο θείο, γυμναστικούς αγώνες, υποβλητικούς φωτισμούς και λαμπαδηδρομίες.

Σε φάσεις πολιτικής ισορροπίας αυτές οι επέτειοι στοχεύουν να επιβεβαιώσουν το κυρίαρχο θεσμικό αφήγημα. Όταν η επικαιρότητα δεν επιβεβαιώνει το μήνυμα των επετείων, αυτές παρακμάζουν με αποτέλεσμα ή να καταργούνται ή να φρεσκάρεται το πολιτικό αφήγημα.

Στην Ελλάδα της πρώιμης οθωνικής βασιλείας η θέσπιση της 1^ης Ιανουαρίου και της 1^ης Ιουνίου ως ημερών εθνικών εορτών επιχείρησαν να συνδέσουν με τρόπο υπερβολικό το κράτος με τον νεαρό βασιλιά, αφού η πρώτη αναφέρεται στην έλευση του Όθωνα στη χώρα και η δεύτερη στα γενέθλιά του (γεννήθηκε την 1/ 6/ 1815). Ο Όθων προσέγγισε το Ναύπλιο στις 18/30 Ιανουαρίου 1833 αλλά επιλέχθηκε ως ημερομηνία εορτασμού των «αποβατηρίων» για προφανείς συμβολικούς λόγους η 1 Ιανουαρίου.

ο δεκαοκτάχρονος Όθων φτάνει στο Ναύπλιο το 1833

Προφανώς, αυτές οι γιορτές παρήκμαζαν όσο αυξανόταν η αντίθεση προς την βαυαροκρατία.

Η καθιέρωση της 25^ης Μαρτίου ως εθνικής επετείου το 1838 γιορτάστηκε με στολισμούς της Αθήνας, βραδινό φωτισμό της Ακρόπολης με φανούς και του Λυκαβηττού με έναν σταυρό σχηματισμένο με φανάρια, με κανονιοβολισμούς και συμμετοχή των βασιλέων στη δοξολογία της τότε μητρόπολης, που ήταν η εκκλησία Αγίας Ειρήνης, στην οδό Αιόλου.

Αιόλου, αριστερά ο ναός της Αγίας Ειρήνης

Η υποβάθμιση της εορτής απ’ την βαυαρική διοίκηση τα επόμενα χρόνια, ενεργοποίησε εορτασμούς της επετείου σε ιδιωτικούς χώρους με σημαιοστολισμούς, φωτισμό, ομιλίες, θεατρικές και μουσικές αναπαραστάσεις βασισμένες στο 1821 από αντιπολιτευόμενους πολίτες.

Αυτή την περίοδο τα σημεία τριβής αφορούσαν στο ότι ο Όθων δεν βαφτιζόταν ορθόδοξος, στην έλλειψη πρόνοιας υπέρ των πενόμενων αγωνιστών της Επανάστασης και στην αποφυγή ουσιαστικής στήριξης των εξεγερμένων κρητικών.

Το ιδιαίτερο ενδιαφέρον εκείνου του ιδιωτικού εορτασμού της επετείου το έτος 1841, που κατέληξε σε αστυνομική παρέμβαση, συλλήψεις, δίκες σε πρώτο και δεύτερο βαθμό αφήνοντας ίχνη στις εφημερίδες της εποχής, βρίσκεται στο ότι οι πρωταγωνιστές είναι νέοι που στη συνέχεια εξελίχθηκαν σε γνωστούς επιστήμονες των θετικών επιστημών στο Πανεπιστήμιο Αθηνών.

Θα παρακολουθήσουμε τα γεγονότα όπως τα αφηγήθηκε ο γεννημένος στην Κωνσταντινούπολη δημοσιογράφος, αθηναιογράφος – λαογράφος & Ακαδημαϊκός, Δημήτριος Καμπούρογλου.

Δημήτριος Καμπούρογλου (1852 – 1942)

Νεαροί αθηναίοι με αντιμοναρχικά αισθήματα, πριν την 25^η Μαρτίου 1841, διαφήμισαν την εκδήλωση σε μεγάλη σάλα οικίας της οδού Αιόλου, κοντά στην Αγία Ειρήνη. Η αίθουσα είχε στολιστεί με αναπαραστάσεις που παρέπεμπαν σε κείμενα του Κοραή, με κυρίαρχη την εικόνα του. Αυτές οι αναπαραστάσεις αποτέλεσαν τη βάση του κατηγορητηρίου «περί δια εικόνων προσβολής της Κυβέρνησης».

Ο Καμπούρογλου αναφέρεται σε καράβι χωρίς τιμόνι, που παραπέμπει στην χωρίς καθοδήγηση πορεία της χώρας, σ’ έναν άπτερο και αλυσοδεμένο Ερμή, αναφορά στην βαλτωμένη οικονομία και τέλος σ’ αυτό που σχολιάστηκε περισσότερο, σ’ έναν τράγο που τρώει τα κλίματα σε ξέφραγο αμπελώνα. Εδώ η αναφορά στοχεύει ευθέως τη βαυαροκρατία.

Και ενώ οι νέοι «ηυτράπιζαν» την αίθουσα, μπούκαραν δυο ενωμοτάρχες και συνέλαβαν τον «γνωστόν δια την ζωηρότητά του» Σταμάτιο Κρίνο, που αντέδρασε έντονα στην είσοδο της Αστυνομίας. Ο Κρίνος οδηγήθηκε στο Τμήμα όπου «χειροτονήθηκε» παρουσία του τρομερού μοίραρχου Τζένου. Ελευθερώθηκε την ίδια μέρα μετά τη δυναμική παρέμβαση κόσμου που συγκεντρώθηκε έξω απ’ το Τμήμα.

Από την άμεση σύλληψη κατόρθωσε να διαφύγει ο «εκ των κορυφαίων επί ζωηρότητι» Θεόδωρος Ορφανίδης, που ήταν υπότροπος για αντιοθωνικές αντιδράσεις απ’ το 1835.

Οι ανακρίσεις παραπέμπουν 14 πολίτες σε δίκη που εξελίσσεται στο Πρωτοδικείο στις 13 Οκτωβρίου 1841. Ο Ορφανίδης, γνωστός για την ικανότητά του να στιχοπλοκεί, διεκδίκησε και πέτυχε να αναιρέσει τις κατηγορίες, εμμέτρως.

Η αναπαραγωγή του συμβάντος οφείλεται και στην εκτύπωση αυτής της έμμετρης απολογίας από τον Ορφανίδη που αναγνωρίζεται φιλολογικά ως σατιρικός δημιουργός στην Α’ Αθηναϊκή Σχολή Ποίησης.

η έμμετρη απολογία του Ορφανίδη

Το δικαστήριο υπό την πίεση μεγάλου αριθμού υποστηρικτών μέσα και έξω απ’ την αίθουσα, καταδίκασε μόνον τον Κρίνο «εις ενός και ημίσεος μηνός φιλοφρόνησιν εν Μενδρεσέ».

Ο επίμονος Κρίνος διεκδίκησε αναίρεση, χωρίς και πάλι να δικαιωθεί σε δεύτερο βαθμό. Πέτυχε όμως την καταδίκη του μοίραρχου Τζένου για την κακομεταχείριση που υπέστη, με την ίδια ακριβώς ποινή του ενάμιση μήνα.

Η επέτειος της 25^ης Μαρτίου έπαψε να υποβαθμίζεται από το 1844.  Έχει προηγηθεί το κίνημα της 3^ης Σεπτέμβρη 1843, που πέτυχε την μετατροπή της Μοναρχίας σε Συνταγματική.

ο συνταγματάρχης Καλλέργης έξω απ’ το σημερινό Κοινοβούλιο την 3^η Σεπτεμβρίου 1843

Οι οργανωτές του κινήματος της 3^η Σεπτεμβρίου 1843 το προγραμμάτιζαν στις 25 Μαρτίου 1844 για να κάνουν χρήση αυτής της έντονα συμβολικής ημερομηνίας, αλλά επέσπευσαν διότι αντιλήφθησαν διαρροή των σχεδιασμών τους.

Η 3^η Σεπτεμβρίου μετά την αποδοχή του Συντάγματος απ’ τον Όθωνα ορίστηκε ως εθνική εορτή. Μια γιορτή που σταδιακά ατόνησε και τελικά καταργήθηκε μετά την απομάκρυνση του Όθωνα απ’ τον θρόνο το 1862.

Αντίθετα με τους οργανωτές του κινήματος της 3^ης Σεπτεμβρίου που δεν επωφελήθηκαν απ’ τους συμβολισμούς, ο ικανότερος χειριστής των πολιτικών συμβόλων μετά τη Μεταπολίτευση έκανε επιτυχή χρήση και της ημερομηνίας του κινήματος του 1843 για το Σύνταγμα, επιλέγοντάς την ως γενέθλια ημέρα του κόμματος του (Διακήρυξη της 3^ης Σεπτέμβρη).

… οι «κορυφαίοι επι ζωηρότητι»

… 100 χρόνια μετά την 25^η Μαρτίου 1841: οι νέοι που τους έλεγαν αλήτες