τα 12 ονόματα του 21

Α. Παπάζογλου & Γ. Φασουλόπουλος

Η ονοματοδοσία υπακούει σε οικογενειακές συνήθειες, που συμβαδίζουν με τις πολιτιστικές παραδόσεις της κοινότητας. Αυτές οι παραδόσεις μεταβάλλονται σε χώρες που μπολιάζονται από νέους πληθυσμούς με διαφορετικές κουλτούρες. Για παράδειγμα στις ΗΠΑ καταγράφεται δραματική μεταβολή στη συχνότητα της εμφάνισης του δημοφιλούς στην Ελλάδα, τη Γεωργία και τη Βουλγαρία ονόματος Γεώργιος απ’ το 1880 μέχρι σήμερα.

Θεωρήσαμε ενδιαφέρον να ψάξουμε για παρόμοιες μεταβολές στα ελληνικά βαφτιστικά την ίδια περίοδο (19^ος & 20^ος αιώνας), με βάση τα σημερινά δημοφιλή, Γιώργος, Δημήτρης, Γιάννης, Κώστας, Νίκος, σύμφωνα με την ταξινόμηση του Χάρη Φουνταλή (1).

Έτσι, καταφύγαμε στο αρχείο «Ιστορικά Ονόματα της Επανάστασης του 1821», της Εταιρίας για τον Ελληνισμό και τον Φιλελληνισμό (2).

Από το αρχείο απουσίαζαν τα γυναικεία βαφτιστικά ονόματα με εξαίρεση την Λασκαρίνα Μπουμπουλίνα, τη Μαντώ Μαυρογένους και τη Μόσχω Τζαβέλλα. Η μη εξειδικευμένη βιβλιογραφία για την Επανάσταση αναφέρεται σε μικρό  αριθμό επώνυμων γυναικών. Πέραν των τριών που μνημονεύτηκαν, βρήκαμε ότι μνημονεύονται και οι Λένω Μπότσαρη, Δέσπω Μπότσαρη, Χάιδω Σέχου, Παπαδιά Κουρκουμέλη, Παντελιά Κωνσταντάκη, Ασήμω Γκούρα, Κυριακή Ναύτου, Γαρυφαλλιά Μοχάλβη ή Μιχάλβεη, Μαριγώ Ζαφειροπούλου, Ευφροσύνη Νέγρη, Κωνσταντίνα Ζαχαριά, Σταυριάνα Σάββαινα, Δόμνα Βισβίζη και Ευανθία Καΐρη.   

Δεν πρόκειται μόνο για βαλκανική πολιτιστική παράδοση. Υπακούει στη γενικότερη τάση να τοποθετούν τις γυναίκες στο περιθώριο της Ιστορίας. Παιδιά, γυναίκες και γέροι αποτελούσαν τους παθητικούς παράγοντες των εξελίξεων, είτε αυτές αφορούσαν τη δημόσια διαλεκτική, είτε αναφέρονται στα πεδία των μαχών. Η συλλογική συνείδηση βέβαια δεν έμεινε αδιάφορη και με έκφραση το δημοτικό τραγούδι μνημόνευσε τα πάθη των γυναικών και τους αγώνες τους.

Σουλιώτισσες, πίνακας του Ary Scheffer (1795-1858)

Από τον κατάλογο που αποδελτιώσαμε, εξαιρέσαμε τα ονόματα που πήραν οι κληρικοί όταν σχηματιστήκαν, διότι υπακούουν σε ιδιαίτερη παράδοση, κρατώντας τα βαφτιστικά τους όποτε τα βρήκαμε, όπως στην περίπτωση του Γρηγορίου Ε’ (Γεώργιος Αγγελόπουλος). Το ίδιο κάναμε και με τα επαναστατικά ονόματα που επέλεξαν οι ίδιοι οι πρωταγωνιστές και ήταν διαφορετικά απ’ τα βαπτιστικά τους, δηλαδή αντί του Ρήγας Φεραίος λάβαμε υπόψη μας το Αντώνης Κυριαζής.

Από τις 337 καταγραφές ανδρών που αναφέρονται στον κατάλογο, αναδείχθηκαν 86 διαφορετικά βαφτιστικά ονόματα. Η σχετική κατανομή του Φουνταλή περιέχει 276 διαφορετικά ονόματα σε δείγμα 31.861 ανδρών.

Ο πίνακας με τα 12 ονόματα που εμφανίζονται πιο συχνά στην Επανάσταση του 21 συγκρίνεται με την σχετική καταγραφή του Ανδρέα Κασσέτα για τα σύγχρονα ονόματα της χώρας σε δείγμα 60.000 ανδρών (3).

Η επιλογή αυτής της καταγραφής αποτελεί υπόμνηση σ’ εκείνη την πτυχή του έργου του Κασσέτα, που νομιμοποίησε παραδειγματικά παρόμοια έργα στη διαθεματική διαχείριση των θετικών μαθημάτων.

Απ’ την σύγκριση προκύπτει ότι η επιλογή των δημοφιλέστερων βαφτιστικών που επικρατούν σήμερα, έχουν ρίζες σε μια χριστιανική παράδοση αναλλοίωτη απ’ το 1821 με τις πρώτες θέσεις να αποδίδονται σταθερά και διαχρονικά στους Γιώργηδες, τους Δημήτρηδες, τους Γιάννηδες και τους Νικόλαους.

Γεώργιος Καραϊσκάκης, Ιωάννης Μακρυγιάννης, Δημήτριος Υψηλάντης, Νικόλαος Σκουφάς

Η σημερινή αναβάθμιση του Κωνσταντίνου έναντι του Δημητρίου και του Νικολάου την περίοδο του 21 δεν υπακούει σε στατιστική ακρίβεια, επειδή το μικρό δείγμα που μελετήσαμε είναι ενδεικτικό αλλά όχι στατιστικά αντιπροσωπευτικό. Όμως παρά τις εγνωσμένες αβεβαιότητες προσφέρεται για χονδρικά ποιοτικά συμπεράσματα με τον Γεώργιο αδιαμφισβήτητο διαχρονικό πρωταγωνιστή.

Στα 12 πρώτα ονόματα του 21 υπάρχει το βαφτιστικό Λάμπρος, που ο Κασσέτας το εντάσσει, χωρίς ποσοτικό προσδιορισμό στα «σχετικά πιο σπάνια», ενώ ο Φουνταλής το κατατάσσει 39^ο μεταξύ 31.861 ανδρικών ονομάτων (0,4%).  

Απουσιάζει απ’ την λίστα του Κασσέτα το όνομα Αναγνώστης, που στην καταγραφή μας ταξινομείται 9^ο , ενώ στην λίστα που συνέταξε ο Φουνταλής αναφέρεται μόνο μία φορά.

Ένα παιδί έπαιρνε το όνομα Αναγνώστης μαζί με την ευχή και την επιθυμία να μάθει γράμματα αφού το «αναγνώστης» αποτελούσε προσωνύμιο για τ’ αγόρια που επικουρούσαν τον ψάλτη στα καθήκοντά του. Αντίστοιχο απ την δυτική παράδοση το «λέκτωρ» που έχει μεταφερθεί ως η εισαγωγική βαθμίδα και στην ελληνική πανεπιστημιακή ιεραρχία.

Από τα ονόματα με αρχαιοελληνική προέλευση, 13^ος στην κατάταξη προβάλει ο Αλέξανδρος, που είναι 12^ος στη λίστα του Φουνταλή και 18^ος στη λίστα του Κασσέτα. Επόμενο αρχαιοελληνικό όνομα στη λίστα του Κασσέτα (35^ος) και του Φουνταλή (38^ος) είναι ο Αριστείδης που στη δικιά μας λίστα περιλαμβάνεται μια φορά, όπως και οι Οδυσσέας, Λυκούργος, Ζήνων, Παντολέων, Θεόκλητος, Καλλίνικος και Νικόδημος.

Το μόνο μη χριστιανικό όνομα που βρέθηκε, είναι το εβραϊκό Μελχισεδέκ και τα Φραγκιάς, Ρήγας και Κανέλλος, που παραπέμπουν σε λατινικές επιρροές.

Όμως αυτοί που τα φέρουν είναι ο κρητικός ιερομόναχος στη Μονή Πρέβελη, Μελχισεδέκ Τσουδερός (1769 – 1823), με κοσμικό όνομα Μιχαήλ, και ο επίσης κρητικός οπλαρχηγός Φραγκιάς (Φραγκίσκος) Μαστραχάς (1793 – 1868), με το όνομα να παραπέμπει στην ενετοκρατία και όχι στο θρήσκευμά του.

Το Ρήγας, μάλλον απ’ το rex, παραπέμπει σε ηγέτη. Το έφερε ο Ρήγας Παλαμίδης (1794 – 1872), μέλος οικογένειας ορθόδοξων κοτζαμπάσηδων απ’ τη Στεμνίτσα Αρκαδίας. Υπόμνηση του ασυνήθιστου ονόματος Ρήγας στο Αναγνωστικό του Δημοτικού «τα καλά παιδιά» απ’ το 1955 ως το 1978.

Το Κανέλλος ίσως να προέρχεται απ’ την μυρωδάτη και πολύτιμη κανέλλα που πήρε τ΄ όνομά της απ’ το λατινικό canna που σημαίνει “καλάμι” και αποτελεί αντιδάνειο της αρχαίας ελληνικής λέξης κάννα με ίδιο νόημα. Παρόμοια καταγωγή έχει και η λέξη κανάλι. Ως παρώνυμο αποδίδεται στους κοκκινομάλληδες. Στην καταγραφή μας το φέρει ο Κανέλλος Δεληγιάννης (1780 – 1862), ισχυρός ορθόδοξος πρόκριτος απ’ τα Λαγκάδια Γορτυνίας.

Δύο φορές εμφανίστηκε το όνομα Γκίκας, που έχει αδιευκρίνιστη αρβανίτικη ή βλάχικη καταγωγή και ακούγεται και σήμερα όποτε το επιβάλει κάποια οικογενειακή παράδοση με αφετηρία τουλάχιστον απ’ την εποχή που ιστορούμε.

Η συγκριτική καταγραφή των ονομάτων της Επανάστασης ενισχύουν το ομόθρησκο παρά το ομόγλωσσο των επαναστατών, αφού σ’ αυτούς εντάσσονται φαναριώτες, αρβανίτες, βλάχοι και λεβαντίνοι, με τους Διονύσιους να αποτελούν το 0,8% του δείγματος έναντι του 0,7% της καταγραφής Κασσέτα και το 0,5% στην καταγραφή Φουνταλή.

Η άποψη ότι η αρχαιοελληνική ονοματοδοσία έχει μπολιάσει σημαντικά την αντίστοιχη χριστιανική παράδοση δεν επιβεβαιώνεται απ’ την καταγραφή μας.

Πολύ περισσότερο, δεν διαπιστώνονται διαφορετικές τάσεις στην ονοματοδοσία στο 1821 και στο σήμερα.

Αντίθετα, η ορμητική είσοδος των γυναικών στην Ιστορία έχει αλλάξει τα δεδομένα και σ’ αυτόν τον τομέα. Στην καταγραφή του Φουνταλή υπάρχουν 276 διαφορετικά ανδρικά ονόματα και 743 γυναικεία, ενώ εμείς συναντήσαμε λιγότερες από είκοσι γυναίκες να ονοματίζονται για την ενεργή συμμετοχή τους στο 21.

αμαζόνα και πολεμιστής, απ’ την μετώπη του Παρθενώνα, Βρετανικό Μουσείο