by Δημοσιεύτηκε από τον/την ΓΙΩΡΓΟΣ ΦΑΣΟΥΛΟΠΟΥΛΟΣ στις 18 Ιούλιος 2014 και ώρα 1:26
Παρακινημένος από το απόσπασμα «Το καλοκαίρι … έκαναν την εμφάνισή τους και λίστες που ζητούν από τους αναγνώστες να ψηφίσουν και να αναδείξουν τη μεγαλύτερη ιδιοφυΐα ή τον σπουδαιότερο μαθηματικό όλων των εποχών», που συνάντησα στον διαδικτυακό τόπο της Τίνας , αναζήτησα σχετικούς «καλοκαιρινούς» ιστότοπους.
Εκείνος που κίνησε το ενδιαφέρον μου ως δασκάλου φυσικής ήταν αυτός, που κατασκευάζει το «γενεαλογικό δέντρο» των θεωρητικών φυσικών με κριτήριο τα διδακτορικά που επέβλεψαν μεγάλοι θεωρητικοί φυσικοί, αλλά και οι ίδιοι που τα εκπόνησαν ακολούθησαν διακριτή πορεία.
Ο πατριάρχης Planck καθοδήγησε τέσσερεις σπουδαίους φυσικούς, εκ των οποίων οι τρεις έγιναν νομπελίστες. Ισχυρά όμως δένδρα με διακριτούς μαθητές, που και αυτοί υπήρξαν μέντορες άξιων διαδόχων υπήρξαν, σύμφωνα με τον κατάλογο, οι Sommerfeld και Born. Ενδεικτικά, μαθητές του Sommerfeld υπήρξαν και οι Debye, Pauli, Bethe, Heisenberg, όλοι νομπελίστες και του Born, οι Jorndan, Delbrück , Oppenheimer, Weisskopf, με δυο νομπελίστες, τον Delbrück στη Βιολογία και την μέχρι σήμερα άγνωστή μου Maria Goeppert-Mayer, την δεύτερη γυναίκα που πήρε Νόμπελ μετά την Currie.
Η ρώσικη σχολή θεωρητικής φυσικής καθοδηγείται από τον Landau και η γιαπωνέζικη από τον Yukawa. Ο κατάλογος αναγνωρίζει τον Fermi ως δραστήριο μέντορα πολλών θεωρητικών φυσικών στην αμερικάνικη περίοδό του, αφού δεν αποδελτιώνεται η ηγεμονική συμβολή του στην ιταλική σχολή των πειραματικών φυσικών.
Τα μεγάλα αστέρια της θεωρητικής φυσικής Einstein, Bohr, Schrödinger, Feynman, ενώ με το έργο τους και τις προσωπικότητές τους εμπνέουν και καθορίζουν τις καριέρες των ομοτέχνων τους, δεν αξιώθηκαν ως άμεσοι μέντορες διακριτών μαθητών. Αντίθετα, ο διδάκτορας του Dirac, Dennis Sciama, με έργο που δεν συγκρίνεται με αυτό του δασκάλου του, υπήρξε λαμπρός supervisor της νέας γενιάς των σπουδαίων αγγλοσαξόνων θεωρητικών και κοσμολόγων George Ellis, Stephen Hawking και Brandon Carter.
Εδώ εγείρεται ένα «δασκαλίστικο» ερώτημα: Οι κορυφαίοι θεωρητικοί φυσικοί αποδεικνύονται «κακοί» δάσκαλοι των άμεσων μαθητών τους; Εναλλακτικά, μήπως η καθοδήγηση νέων επιστημόνων δεν τους διεγείρει πνευματικά;
Η παράθεση ανεκδοτολογικών περιστατικών φωτίζει τοπικά το ζήτημα. Π.χ. η σχέση του Sciama με τον Dirac ως μέντορα σκιαγραφείται από το περιστατικό που αντιγράφω από το βιβλίο Higgs – Το σωματίδιο του Θεού, IanSample, εκδόσεις Τραυλλός, σελ.75. Ο Sciama σπεύδει στο γραφείο του Dirac λέγοντας «καθηγητά, μόλις σκέφτηκα έναν τρόπο συσχέτισης του σχηματισμού των άστρων με κοσμολογικά ζητήματα. Να σας μιλήσω γι’ αυτόν;» και ο Dirac απάντησε με ένα σκέτο «όχι». Από την ίδια σελίδα 75, για τον Dirac ως επιβλέποντα διατριβών μεταπτυχιακών φοιτητών: «η επίβλεψη των εργασιών τους ήταν γι’ αυτόν αγγαρεία και σπάνια εξέφραζε ενδιαφέρον για την πρόοδό τους». Για τον ίδιο επιστήμονα, από το βιβλίο , Stephen Hawking, ο κόσμος μιας ιδιοφυΐας, των White & Gribbin, εκδόσεις Κάτοπτρο, σελ.78. «ο Hawking ήθελε να εργαστεί με τον παγκόσμιας φήμης κοσμολόγο Fred Hoyle, αλλά βρέθηκε να δουλεύει με τον Sciama, για τον οποίο δεν είχε ακούσει τίποτα. …. Σύντομα κατάλαβε ότι ο Sciama θα ήταν ένας πολύ καλύτερος επιβλέπων καθηγητής, διότι οHoyle ταξίδευε διαρκώς στο εξωτερικό και διέθετε ελάχιστο χρόνο για να παίξει το ρόλο του σοφού και έμπιστου συμβούλου».
Τα προηγούμενα παραθέματα σκιαγραφούν τα προβληματικά χαρακτηριστικά κάποιων σπουδαίων επιστημόνων στο διδακτικό και καθοδηγητικό τους έργο. Δεν εξηγούν όμως τα πυκνά γενεαλογικά δένδρα που «καλλιέργησαν» σπουδαίες προσωπικότητες που καταχωρούνται στο Πάνθεον της Φυσικής, όπως οι Sommerfeld και Born.
Θα επιχειρήσω, χωρίς σοβαρά εφόδια και μελέτη, μια ερμηνεία. Οι προσεγγίσεις των Einstein και Bohr, αλλά και των Schrödinger και Feynman υπήρξαν αποτελέσματα μάλλον διαισθητικών συλλήψεων, παρά απότοκα πολύχρονης φορμαλιστικής επεξεργασίας. Και αυτή η φυσική διαίσθηση δύσκολα μετασχηματίζεται σε ρητές και κυρίως συστηματικές οδηγίες. Εξάλλου, όπως προκύπτει από το «γενεαλογικό δένδρο» των θεωρητικών φυσικών, ο Sommerfeld, όπως και ο David Hilbert, έκανε τη διατριβή του με τον μαθηματικό Ferdinand Lindemann, άμεσο μαθητή του Felix Klein, όσο για τον Born μαθήτευσε υπό τον Carl Rung άμεσο μαθητή του Karl Weierstrass. Εκπαιδεύτηκαν επομένως και οι δύο με δασκάλους που προέρχονταν από σπουδαίες μαθηματικές γερμανικές σχολές, όπου η πνευματική πειθαρχεία (δεν αναφέρομαι σε αυτοπειθαρχία) και η ισχυρή παράδοση μιας αξιωματικής επιστήμης αποτελούσαν προϋποθέσεις και για σπουδαία και διαχρονική παραγωγή αλλά και εγγύηση για υψηλού επιπέδου μαθητεία. Παρόμοια χαρακτηριστικά απέκτησε η πειραματική σχολή του Rutherford στο Cavendish.
Το κλείσιμο ας γίνει με τρεις άσχτες επισημάνσεις, ως προς το “διδακτικό” ερώτημα.
Υπάρχουν στη λίστα δυο σπουδαίοι επιστήμονες χωρίς Phd. Ο μαθηματικός, που ταλαιπώρησε τους φοιτητές του καθηγητή Ανάλυσης Ζερβού, στο Φυσικό Αθηνών, Karl Weierstrass και ο λαμπρός φυσικός Freeman Dyson, που πρέπει να ταλαιπώρησε τον supervisor του, νομπελίστα Hans Bethe.
Στα «γενεαλογικά δέντρα» των θεωρητικών φυσικών συνάντησα τους ακόλουθους πέντε έλληνες, που τους παραθέτω με τη σειρά λήψης των διδακτορικού τους: Cosmas Zachos (Caltech, 1979), Alexios Polychronakos (Caltech, 1987), Elias Kiritsis (Caltech, 1988), Stelios M. Smirnakis (Harvard, 1997) και Fotini Markopoulou(Imperial College London, 1998).
Τέλος, δεν καταγράφεται ως διακριτός διδάκτορας του Chandrasekhar, ο αείμνηστος Βασίλης Ξανθόπουλος, παρ’ ότι συνυπογράφουν με τον Chandrasekhar οκτώ εργασίες.
Καλημέρα Γιώργο.
Βλέπω μια σοβαρή ιστορική μελέτη του "γενεαλογικού δένδρου" των μεγάλων θεωρητικών!
Το ερώτημα που θέτεις νομίζω ότι έχει μονοσήμαντη καταφατική απάντηση:
"Οι κορυφαίοι θεωρητικοί φυσικοί αποδεικνύονται «κακοί» δάσκαλοι των άμεσων μαθητών τους; Εναλλακτικά, μήπως η καθοδήγηση νέων επιστημόνων δεν τους διεγείρει πνευματικά;"
Νομίζω ότι και στα δύο υποερωτήματα η απάντηση πρέπει να είναι θετική.
Νομίζω ότι πάντα στην επιστήμη υπάρχουν οι "μεγάλοι" που ξεχωρίζουν, αφού έχουν ιδιαίτερες ικανότητες και ανοίγουν δρόμους, αλλά υπάρχουν και οι "μέρμηγγες", που με πολύ δουλειά, αλλά κυρίως με συστηματική δουλειά, φτάνουν σε ψηλό επιστημονικό επίπεδο.
Προφανώς οι δεύτεροι μπορεί να βγάλουν και καλύτερους μαθητές, αφού τους εντάσσουν στο σύστημα της δουλειάς τους και δουλεύουν ουσιαστικά ως συνεργάτες, μεταλαμπαδεύοντας τις γνώσεις και την εμπειρία τους.
Η απάντηση που αναφέρεις του Dirac προς τον Sciama είναι χαρακτηριστική…
Γιώργο, Διονύση έσβησα την απάντησή μου και θα την ξαναδώσω λίγο διαφορετικά σε ύφος.Έτσι κι αλλιώς δεν στήριζε ή αποτελούσε κριτική καμιάς άλλης απάντησης.
Θα την ξαναδώσω. Αν πάλι Γιώργο τη θέλεις όπως ήταν, κράτησα αντίγραφο και τη ξαναβάζω κάτω από το Διονύση.
Σπεύδω όμως να πω ότι καλύφτηκα και συμφωνώ απόλυτα με το Διονύση
Καλημέρα στο Διονύση που ξύπνησε πρωί,
στον Θρασύβουλο που με καλησπέρισε και καλημέρισε ταυτόχρονα, εύχομαι να ξεκουράζεται.
Πρωινέ Διονύση,
προφανώς δεν πρόκειται για «σοβαρή ιστορική μελέτη» αλλά για πρόχειρες σκέψεις που προκλήθηκαν από μια ταξινομία της Wikipedia, που αφού μάλιστα δεν συνοδεύεται από κριτική θεώρηση, μάλλον θα καταλήξει να τροφοδοτεί με «επιστημονικά κουτσομπολιά» καλοκαιρινές συζητήσεις, σαν αυτές που επιχειρώ και εγώ.
Δεν νομίζω ότι το ερώτημα που έθεσα «έχει μονοσήμαντη καταφατική απάντηση». Π.χ. η περίπτωση του Feynman που είναι διάσημος και για τα εκλαϊκευτικές αναλογίες επιστημονικών μοντέλων που πρότεινε και έχουν περάσει ακόμα και στη γυμνασιακή εκπαίδευση και για τις γοητευτικές διαλέξεις του σε φοιτητικά αμφιθέατρα, που απολαμβάνουμε μεταγραμμένες σε βίντεο, αποτελούν περιπτώσεις λαμπρής εκπαιδευτικής παρέμβασης, που οι αποσπασματικές παρατηρήσεις μου φαίνονται να τις υποβαθμίζουν.
Θρασύβουλε,
Οι πρόχειρες απόψεις που προέκυψαν από το «γενεαλογικό δέντρο των θεωρητικών φυσικών», προκλήθηκαν από τη διάθεση βελτίωσης των στρατηγικών λειτουργικής επικοινωνίας με τους μαθητές μου. Όμως με αφορμή το σχόλιό σου, τολμώ να αναφερθώ και στους τρόπους αλληλεπίδρασης μεταξύ των «μαθητών»-δασκάλων που μετέχουν στο «υλικό». Αυτών που μερικές φορές τους εγκαλείς ότι αντιγράφουν, «σκανάρουν» ή παραπέμπουν σε βιβλία και «σοφούς», αλλά όλοι, ασχέτως προσωπικών προθέσεων –ποιος είναι ικανός να τις μετρήσει αυτές – μόνο ηWikipedia, συμβάλουν στην καλλιέργεια μιας παράδοσης γόνιμου διαλόγου και μαθητείας, που απουσιάζει από τον γεμάτο ατελέσφορες αντιδικίες δημόσιο λόγο, αλλά και από τον αντίστοιχο εκπαιδευτικό, που περιπτωσιολογεί και αυτός με περίσσια απολυτότητα. Η αλληλεπίδραση με την τάξη αλλά και στο σχολείο δασκάλων φυσικής που λέγεται «ylikonet», πιστεύεις ότι διευκολύνεται από το (σχηματικό) παράδειγμα του Sciama ή από εκείνο του Dirac;
Γεια σου Γιώργο
Δίκιο βουνό … και ας το θέτεις ως ερώτημα.
Με την ευκαιρία των παρατηρήσεών σου
Θυμήθηκα και τούτο … στα Φοιτητικά μου χρόνια , κάθε φορά που ζητούσα βοήθεια … ήταν αδύνατον να βοηθηθώ από τους καλύτερους συμφοιτητές μου ( λίγο αργότερα καθηγητές Πανεπιστημιού και Ερευνητές ), από αυτούς που ξεχώριζαν αμέσως … βοήθεια μου προσέφεραν μόνο εκείνοι/ες που ήταν επιμελείς και συστηματικοί αλλά αφανείς δυνάμεις.
Γιώργο η ανάρτησή σου έχει μεγάλο ενδιαφέρον. Μήπως πρέπει να κοιτάξουμε και το αν οι καθηγητές είναι θεωρητικοί ή πειραματικοί φυσικοί;
Ο πειραματικός φυσικός χρειάζεται πολλούς φοιτητές για την επεξεργασία των πειραματικών δεδομένων. Ο θεωρητικός φυσικός δουλεύει με διαφορετικό τρόπο επομένως δεν χρειάζεται να επιβλέπει διδακτορικά για να έχει βοηθούς.
Σε σχέση με τους Έλληνες του δέντρου, δεν θα έπρεπε να είναι και ο Χατζηιωάννου;
Ένα επίσης ενδιαφέρον ερώτημα είναι το ποιοι Έλληνες φυσικοί έκαναν δημοσιεύσεις με νομπελίστες φυσικούς.
Σε σχέση με την ανάρτησή μου χαίρομαι που αποτέλεσε το ερέθισμα για μία τόσο ενδιαφέρουσα δική σου ανάρτηση. Και μόνο η αναφορά στον Zuckerberg και Jobs με έβαλε σε πολλές σκέψεις…
Τίνα και οι άλλοι γεια,
Πολύ ενδιαφέροντα ολ' αυτά! Δεν είναι θέμα ονοματολογίας κατά τη γνώμη μου. Μήπως άραγε υπάρχει κανένα μεγαλοφυϊόμετρο; Προσωπικά εκτιμώ ίσως και δεύτερα ονόματα στο χώρο, όπως ας πούμε ο Kepler, ένας "δεύτερος" στη σειρά, αλλά με τόσα ενδιαφέροντα βιογραφικά στοιχεία. Ενα βιβλίο που με επηρέασε στην θέση μου αυτή είναι οι "Υπνοβάτες" του Καίσλερ. Ο καθένας επίσης έδρασε στην εποχή του. Δεν μπορούμε να τον βγάλουμε απ' αυτήν. Προκαταλήψεις, ιδέες και προλήψεις ακόμα είναι υπαρκτές στη σκέψη τους. Ούτε επίσης έχουμε γνώση όλων των πτυχών της σκέψης τους, υπάρχουν και άγνωστα στοιχεία, αντικείμενο έρευνας ακόμη.
Πάντως πρέπει να κάνουμε μια διάκριση. Τι εννοούμε "δάσκαλος"; Δάσκαλος στο ακροατήριο ή απλός επιβλέπων σε μια διδακτορική διατριβή. Εχει μεγάλη διαφορά, αφού είναι εντελώς διαφορετικοί οι ρόλοι. Ούτε η μεγαλοφυϊα κρίνεται απο τον αριθμό των φοιτητών που παρακολουθούσαν, η μετουσίωση των γνώσεων σε μάθημα προϋποθέτει άλλες αρετές, που πολλοί δεν τις είχαν. Ο Kepler, για παράδειγμα, ήταν πολύ κακός δασκαλος, αφού ξέφευγε από το θέμα συχνά. αφαιρούνταν και δεν είχε ποτέ μεγάλο ακροατήριο.
Ακόμα και τους νεώτερους που αναφέρεις τον Zuckenberg και τον Jobs. Μπορεί να είναι πολύ σπουδαίοι σαν προσωπικότητες, αλλά δεν μπορώ να τους κατατάξω στους μεγάλους επιστήμονες. Το μόνο που κατάφεραν και έκαναν είναι προϋπάρχουσες ιδέες να τις συνδυάσουν κατάλληλα, έτσι ώστε να έχουν την επιτυχία που απαιτεί η εποχή μας, σίγουρα όμως δεν τους κατατάσσω στους μεγάλους μύστες της Επιστήμης. Αν και ούτε ο Jobs μοιάζει με τον Zuckenberg σαν προσωπικότητα, θεωρώ τον πρώτο πολύ πιο "τρομερό παιδί" από τον δεύτερο, αν και είναι πολύ νέος ο δεύτερος για να δείξει πράγματα. Επειδή στην εποχή μας μετράει πάρα πολύ αυτό που λέγεται κατά κόρον Καινοτομία (Ιnnovation), θεωρούνται, ναι, πολύ πετυχημένοι στον τομέα τους, αλλά η καινοτομία δεν είναι πάντα η μεγάλη ανακάλυψη, είναι και συνδυασμός υπαρχουσών, έχει οικονομική απόχρωση (Σουμπέτερ) σαν παράγων παραγωγής πλούτου βλ και http://en.wikipedia.org/wiki/Innovation . Γενικότερα βέβαια έχει εξαιρετικό ενδιαφέρον μια τέτοια συζήτηση, αλλά δεν ξέρω αν είμαστε στο σωστό χώρο να συζητήσουμε κάτι τέτοιο.
Καλησπέρα παιδιά.
Γιώργο το πρωινό μου σχόλιο, συνδύαζε τον χαρακτηρισμό "δάσκαλος" με το αποτέλεσμα και την σταδιοδρομία των φοιτητών του και δη των υποψήφιων διδακτόρων. Προφανώς ο Feynman ήταν γοητευτικός δάσκαλος αμφιθεάτρου και με διδακτικές πρακτικές που άνοιξαν δρόμους, αλλά αυτό δεν συνδέεται με το θέμα, που (τουλάχιστον νόμιζα) ότι σχολίασα το πρωί:-)
Γιώργο καλό βράδυ
Ευχαριστήθηκα διαβάζοντάς σε. Η ερμηνεία που δίνεις στο γιατί να υφίστανται τα προβληματικά χαρακτηριστικά κάποιων σπουδαίων επιστημόνων στο διδακτικό και καθοδηγητικό τους έργο είναι πολύ ενδιαφέρουσα. Αν και είχα δει και άλλοτε το θέμα αυτό δε είχα υπόψη μου κάποια ερμηνεία.
Καλησπέρα σε όλους,
Διονύση,
αντιλήφθηκες με ακρίβεια τα όρια που έθετε η ταξινομία που σχολίασα. Η ένστασή μου για το ότι “δεν υπάρχει μονοσήμαντη απάντηση”, επιχειρούσε εκβιαστικά να εντάξει ως στοιχείο της διδασκαλίας τη γοητεία που άσκησαν σε μεγάλα ακροατήρια οι superstars Einstein & Feynman. Δοκίμασα λανθασμένα να συσχετίσω το επικοινωνιακό χάρισμα με την ποιότητα του επιστημονικού έργου.
Τίνα,
για την καθοδήγηση των πειραματικών φυσικών δεν βρήκα τίποτα με επιπόλαιο ομολογώ ψάξιμο στο διαδίκτυο. Πιθανόν να είναι ενδιαφέρουσες αφηγήσεις από τη λειτουργία του Cavendish την εποχή του Rutherford.
Κάποια ιδέα Στέργιο και Μανώλη;
Δημήτρη,
εμείς βρίσκαμε πολύ σαφείς τις εξηγήσεις των συμφοιτητών μας που αρίστευαν, ιδιαίτερα όταν τις μοιραζόντουσαν μαζί μας την ώρα των εξετάσεων.
Γιώργο καλημέρα,
Δεν ξέρω γιατί ψάχνεις μέσα στις μεγαλοφυϊες τους καλούς δασκάλους ή τους καλούς supervisor. Αν είναι για να δεις κάποια συσχέτιση έχει καλώς. Δεν ξέρω αν κρίνονται οι μεγαλοφυϊες από αυτές τους τις αρετές, που είναι επικοινωνιακές, είτε σε μεγάλο ακροατήριο είτε σε επίπεδο διαπροσωπικό. Πολλές μεγαλοφυϊες ήταν τόσο αντιεπικοινωνιακοί, που θα μπορούσε κανείς να τους χαρακτηρίσει αυτιστικούς. Αυτό δε σημαίνει οτι δεν ανάπτυξαν μεγάλες θεωρίες. Σήμερα βέβαια η όποια έρευνα ή όποια θεωρία που κινείται έξω από τα παραδεδεγμένα πρότυπα ή πρωτόκολλα, έξω από ένα Πανεπιστήμιο ή Ερευνητικό Κέντρο ή ακόμα και μια Εταιρεία, έξω γενικά από ένα φορέα, δημόσιο ή ιδιωτικό, δεν έχει καμία τύχη. Αν έχεις κάτι να πεις στην επιστημονική κοινότητα θα το πεις με τους όρους που θέτει αυτή. Θα δημοσιευτεί αφού κριθεί από μια επιτροπή "σοφών" σε κάποιο επιστημονικό περιοδικό, και όλα τα επιστημονικά περιοδικά δεν έχουν την ίδια υπόληψη στην επιστημονική κοινότητα. Σ' αυτή τη διαδικασία μπαίνουν όλοι. Απαραίτητη για όλ' αυτά είναι η παράθεση επαρκούς βιβλιογραφίας. Σ' αυτήν περιλαμβάνονται όλες οι δημοσιεύσεις που έχεις λάβει υπόψη (μπορεί και να λειτουργεί αλυσιδωτά η παράθεση αυτή). Η ποιότητα της δημοσίευσης εξαρτάται και από τον αριθμό των αναφορών που θα έχει στη συνέχεια, μια πρωθύστερη διαδικασία αξιολόγησης της ποιότητας, αλλά είναι κοινά παραδεδεγμένη στην επιστημονική κοινότητα. Σήμερα με την εξάπλωση του διαδικτύου είναι πολύ εύκολο να αξιολογηθεί με τη τελευταία αυτή διαδικασία (αριθμός αναφορών) η ποιότητα αυτή. Οπως και η λογοκλοπή (plagiarism) επίσης. Ακόμη και μέτριες δημοσιεύσεις μπορεί να έχουν καλή τέτοια αξιολόγηση μέσα από τη διαδικασία αυτή.
Απ' την άλλη μεριά η ποιότητα της συνεργασίας με τους φοιτητές που επιβλέπονται δεν είναι παρά θέμα αξιολόγησης του ιδρύματος ή εταιρείας που εργάζεσαι, και καθένα έχει ισχυρό κίνητρο να αξιολογηθεί υψηλά για πολλούς και διαφόρους λόγους, με κύριο το οικονομικό κίνητρο.
Επαναλαμβάνω οτι όποιος κινείται έξω από απ' αυτά τα "τείχη" δεν έχει καμία τύχη.
Αντίθετα ο μόνος κριτής μιας αποδοτικής διδασκαλίας είναι ο ακροατής. Ο μαθητής, ο φοιτητής. Εχουμε τρανά παραδείγματα μέτριων ερευνητών, αλλά υπέροχων δασκάλων. Καμιά φορά συμπίπτουν, ιδιαίτερα προικισμένοι ερευνητές να είναι και καλοί στο επικοινωνιακό κομμάτι, όπως ο Feynman. Αλλά σίγουρα δεν υπάρχει κανενός είδους γραμμική ή αντιστροφα γραμμική σχέση.
Δεν διαθέτουμε κανενός είδους τρόπο μέτρησης της δημιουργικότητας παρ' όλ' αυτά. Μεσω του αριθμού των εργασιών ή των αναφορών σ' αυτή. Μάλλον ένδειξη είναι. Οχι αντικειμενική μέτρηση, όσο και να "υποκρίνεται" οτι είναι τέτοια. Ούτε επίσης είναι αξιόπιστοι δείκτες, αντικειμενικά, χωρίς να υπεισέλθουμε σε υποκειμενικές αξιολογήσεις στην ποιότητα μιας διδασκαλίας. Υπάρχουν διάφορες προσεγγίσεις σχετικά, που έχουν σχέση με τη γνωστική ψυχολογία, αλλά πόσο αξιόπιστες είναι, ερωτηματικό. Πάντως θεωρώ εντελώς μηχανιστικό, αν όχι εξαιρετικά επιπόλαιο να βασιζόμαστε στα αποτελέσματα στις εξετάσεις προκειμένου να αξιολογήσουμε μια διδασκαλία, αφού είναι πολυπαραγοντικό το πρόβλη