by 
Η ένταξη της ιστορίας των επιστημονικών ιδεών στη διδασκαλία της φυσικής
Νίκου Δαπόντε
Σημ.: Στη μεταρρύθμιση «Αρσένη» τα βιβλία του Πολυκλαδικού Λυκείου ευτύχησαν να διδαχθούν στο ενιαίο τότε λύκειο (α΄ και β΄ λυκείου για μια χρονιά). Ως επιμορφωτής τότε ο Νίκος Δαπόντες στα σεμινάρια των πολλαπλασιαστών μου έδωσε το παρόν κείμενο που αποσπάσματα παραθέτω.
Δύο από τους επίσημους σκοπούς της διδασκαλίας της φυσικής προσδιορίζουν με σαφήνεια την ένταξη στοιχείων από την ιστορία της φυσικής στη διδασκαλία:
- Να βοηθήσει τους μαθητές να εκτιμήσουν τη σημασία της συνεργασίας των επιστημόνων όλων των λαών στον επιστημονικό και τεχνικό τομέα για την πρόοδο των επιστημών και για τη βελτίωση των συνθηκών διαβίωσης του ανθρώπου.
- Να γνωρίσουν οι μαθητές τη συμβολή στις Φ.Ε. των μεγάλων επιστημόνων της ανθρωπότητας και κυρίως των αρχαίων Ελλήνων, ώστε να συνειδητοποιήσουν ότι η πρόοδος των επιστημών προϋποθέτει μόχθο, αυτοθυσία και αγάπη προς τον άνθρωπο. …
Α) Η αξιοποίηση της ιστορίας των επιστημονικών ιδεών οφείλει να ενταχθεί οργανικά στη διδακτική πράξη. Αυτό σημαίνει ότι:
- Στοιχεία από την ιστορία εισάγονται ως διδακτικό εργαλείο με σκοπό την εκμάθηση της φυσικής (γνώσεις – μέθοδοι απόκτησης γνώσεων – αλληλεπιδράσεις με κοινωνικό περίγυρο) και όχι της ‘ιστορίας’.
- Ενδιαφερόμαστε κυρίως για τις πιο σημαντικές στιγμές της ιστορίας του ανθρώπινου πολιτισμού (αλλαγές κοσμοειδώλου, επιστημονικές επαναστάσεις) και όχι για την ιστορία περιθωριακών ζητημάτων και ασήμαντων λεπτομερειών…
- Ο ρόλος της ιστορίας των επιστημών είναι μόνο υποβοηθητικός … με σκοπό να υποστηριχθεί, όπου είναι αναγκαίο, η οικοδόμηση των πιο σημαντικών εννοιών και νόμων, αλλά και να αναδειχθεί η εσωτερική λειτουργία της επιστήμης. Ο δρόμος του πειράματος και του στοχασμού εξακολουθούν να παίζουν πρωταγωνιστικό ρόλο.
- Η ιστορία της επιστήμης μας παρέχει ειδικές ευρετικές διαδικασίες όπως νοητικά πειράματα, αναλογικά μοντέλα και ποικίλες αναπαραστάσεις.
Β) Η αξιοποίηση της ιστορίας των επιστημονικών ιδεών στη διδασκαλία επιβάλλεται στα πλαίσια μιας διδασκαλίας η οποία στηρίζεται στα πορίσματα του «εποικοδομητισμού».
Τέτοιες διδακτικές ενέργειες έχουν ως σκοπό να βοηθήσουν τους μαθητές:
- Να καταλάβουν ότι οι γνώσεις οικοδομούνται με την απόρριψη ορισμένων άλλων ιδεών.
- Να αντιληφθούν το ρόλο του λάθους στην επιστήμη.
- Να απομυθοποιήσουν το χαρακτήρα του «σοφού».
- Να αντιληφθούν ότι ο λανθασμένος τρόπος σκέψης τους – για ορισμένα ζητήματα – στην αρχή της διδασκαλίας συμπίπτει με τον τρόπο που σκέφτονταν οι άνθρωποι κατά την «προεπιστημονική» περίοδο. …
Γ) Η ιστορία των επιστημονικών ιδεών μπορεί να εξυπηρετήσει τον διδάσκοντα στο να πραγματοποιήσει το δικό του «τρίτο διδακτικό μετασχηματισμό». …
Ο πρώτος διδακτικός μετασχηματισμός πραγματοποιείται από τους συντάκτες του Προγράμματος Σπουδών (Παιδαγωγικό Ινστιτούτο) και έχει ως Αποτέλεσμα το μετασχηματισμό της «Φυσικής Επιστήμης» σε «Φυσική του Αναλυτικού προγράμματος» – σκοποί και περιεχόμενο.
Το δεύτερο διδακτικό μετασχηματισμό αναλαμβάνει η συγγραφική ομάδα που μετασχηματίζει τη «Φυσική του Αναλυτικού προγράμματος» σε «Φυσική του σχολικού εγχειριδίου».
Τέλος τον τρίτο και τελικό διδακτικό μετασχηματισμό επιχειρεί με τη διδασκαλία του ο διδάσκων: Σ’ αυτό το μετασχηματισμό μπορεί να γίνει συνειδητή παρέμβαση του διδάσκοντα και να εισάγει στοιχεία από την ιστορία των επιστημονικών επαναστάσεων . …
Προτείνουμε, λοιπόν, να «εξορύξουμε» τα ιστορικά δεδομένα με στόχο να ανακαλύψουμε αυτές τις πρακτικές και να ενσωματώσουμε ότι μάθαμε για το πώς οι επιστήμονες κατασκεύασαν τις εννοιολογικές αλλαγές στις διδακτικές διαδικασίες. Οι ιστορικές διαδικασίες παρέχουν ένα πρότυπο για την ίδια τη μαθησιακή διαδικασία των επιστημονικών εννοιών και νόμων. …
Πως θα μπορούσαμε να καταλάβουμε το νέο πνεύμα του Γαλιλαίου χωρίς να γνωρίσουμε σε γενικές γραμμές το οικοδόμημα του Αριστοτέλη και των μεταγενεστέρων του; Πως θα κατανοήσουμε τους νόμους της κίνησης των πλανητών χωρίς να αναφερθούμε στον Κέπλερ και στον Κοπέρνικο που προηγήθηκαν του Νεύτωνα; …
Για την αντιγραφή: Βασίλειος Παππάς
