Νόμπελ & Πολιτικός Ακτιβισμός

Πολιτική και Επιστήμη: και μαζί και χώρια

Μέχρι τις αρχές του 20ου αιώνα, η επιστήμη και η πολιτική θεωρούνταν ασύμβατες έννοιες. Όμως, ο Πρώτος Παγκόσμιος Πόλεμος και η φρίκη των ανθρωποθυσιών που τον συνόδευσε, προκάλεσαν αναθεώρηση του διαχωρισμού της επιστήμης με την πολιτική και αποκατέστησε τις ανεπιθύμητες μέχρι τότε συνδέσεις μεταξύ τους. Οι κοινωνικές αναστατώσεις που γέννησε ο «Μεγάλος Πόλεμος» ελευθέρωσαν δημόσιες τοποθετήσεις υπέρ του σοσιαλισμού, του μαρξισμού και του κομμουνισμού ακόμα και από επιστήμονες πρώτης γραμμής, όπως οι Γάλλοι φυσικοί Paul Langevin και Jean Perrin καθώς και ο Ιρλανδός κρυσταλλογράφος που σταδιοδρόμησε στην Αγγλία, J. D. Bernal. Σ’ αυτή την μειοψηφική παρέα πρωτοστατεί ο σφοδρός αντιμιλιταριστής Albert Einstein που ρητά αποστράφηκε την εικόνα των Πρώσων φαντάρων όταν τους έβλεπε να συντάσσονται με το βήμα της χήνας υπό τους ήχους παιάνων, «κατά λάθος έχουν εγκέφαλο – τους αρκούσε ο νωτιαίος μυελός». Οι αντιπολεμικές του απόψεις βρέθηκαν σε πλήρη αντίθεση με τις εθνικιστικές επιλογές κορυφαίων Γερμανών ομοτέχνων του, όπως ο Planck, ο Rontgen, o Sommerfeld, ο Haber, o Nerst, που γι’ αυτή τους την επιλογή αποκλείστηκαν το 1919 απ’ τα διεθνή συνέδρια της εποχής, όπως συνέβη πρόσφατα και με τους Ρώσους επιστήμονες και καλλιτέχνες μετά την εισβολή της πατρίδας τους στην Ουκρανία. Ο Einstein, ενώ υπήρξε διακριτός προσκεκλημένος στο συνέδριο Solve του 1921, αρνήθηκε να συμμετάσχει υπερασπίζοντας μια επιστήμη ανεξάρτητη από εθνικιστικές διαμάχες.

Την επόμενη περίοδο όταν η ναζιστική θύελλα σάρωνε την Γερμανία, η αποστασιοποιημένη συμπεριφορά της πλειοψηφίας των Γερμανών επιστημόνων όπως ο Heisenberg και ο Debye προς τους διωγμούς των Εβραϊκής καταγωγής συναδέλφων τους, προκάλεσε εκτεταμένη αντίδραση στον χώρο της επιστήμης (1).

Όμως, δεν ήταν οι απόψεις και οι στάσεις των λίγων πολιτικοποιημένων επιστημόνων ο κυρίαρχος παράγοντας που συνετέλεσε στην αποδοχή της ηθικής και της πολιτικής διάστασης της επιστήμης. Ήταν κυρίως εκείνα τα επιστημονικά προγράμματα με ολέθριες παρενέργειες για την ανθρωπότητα που ενεργοποίησαν εκλαϊκευτικά δημοσιεύματα, κινήσεις επιστημόνων και ενεργών πολιτών και δυναμικές παρεμβάσεις στην θεσμική σφαίρα. Το Manhattan Project, οι δυσπλασίες βρεφών απ’ το φάρμακο με βάση την ουσία Θαλιδομίδη, η Κλιματική Αλλαγή, το Chernobyl, η Γενετική Μηχανική. Σήμερα προβληματίζουν και συζητούνται απ’ το ευρύ κοινό τα όρια και οι κοινωνικές επιπτώσεις της Τεχνητής Νοημοσύνης.

Το κόστος της εμπλοκής των επιστημόνων με πολιτικές απόψεις που απέκλιναν απ’ την κυβερνητική γραμμή στις ΗΠΑ την περίοδο του πρώιμου Ψυχρού Πολέμου (1948 – 1953), σκιαγραφείται από τον καθηγητής Φυσικής και Ιστορίας της Επιστήμης στο MIT, David Kaiser. Αυτή την περίοδο καλλιεργήθηκε η γενικευμένη υποψία για επιστήμονες – προδότες των Ατομικών Μυστικών. Στο στόχαστρο των Αμερικάνικων Υπηρεσιών Ασφαλείας βρέθηκαν χιλιάδες επιστήμονες που κρίθηκαν ως ύποπτοι ελαστικής «εθνικής συνείδησης». Μεταξύ τους ο Oppenheimer και ο συνήθης ύποπτος, Albert Einstein (2). O Kaiser διαπιστώνει ότι μεταξύ των «υπόπτων» επιστημόνων, οι θεωρητικοί φυσικοί ήταν διπλάσιοι απ’ τους χημικούς ή τους ιστορικούς, τριπλάσιοι των βιολόγων και τετραπλάσιοι των οικονομολόγων ή των φιλοσόφων. Οι θεωρητικοί φυσικοί στοχοποιήθηκαν για την εβραϊκή τους καταγωγή, την νεανική τους εμπλοκή με την Αριστερά και τους επιστημονικούς και φιλικούς δεσμούς τους με τον Oppenheimer. Τους αντιμετώπισαν ως λοξούς διανοούμενους που ο  υπερορθολογισμός τους τους εμπόδιζε να αναγνώσουν ρεαλιστικά τον ανταγωνισμό με την Σοβιετική Ένωση και ότι η επαγγελματική αμφιβολία τους προς τις καθιερωμένες επιστημονικές υποθέσεις, τους παρέσυρε σε εθνικά επιβλαβείς πολιτικές επιλογές.

Η πολιτική διάσταση της επιστήμης επανήλθε έντονα στη δημόσια συζήτηση με την Πανδημία COVID – 19.  Η έλλειψη εμπιστοσύνης της κοινής γνώμης για την επιστήμη και τους επιστήμονες αποτέλεσε αφορμή για πολλές σύγχρονες μελέτες που διερεύνησαν τις παραμέτρους που επηρεάζουν αυτή τη σχέση. Όλες οι παράμετροι που αναδείχτηκαν αγγίζουν την σφαίρα της πολιτικής. Επομένως, ακόμα και αν οι επιστήμονες επιμένουν να αγνοούν την πολιτική διάσταση της επιστημονικής τους δραστηριότητας, οι απλοί άνθρωποι δεν θεωρούν τα προϊόντα της επιστήμης πολιτικώς ουδέτερα. Πρόκειται για έρευνες με μεγάλα δείγματα, π.χ. 71.922 πολίτες από 68 χώρες (3), 8441 πολίτες από 10 χώρες (4) και άλλες που διερευνούν αποκλειστικά τις απόψεις του αμερικάνικου κοινού (5), (6), (7).

Ξεκινώντας την επισκόπηση των προηγούμενων μελετών, διαπιστώνουμε ότι καταγράφεται μικρή αύξηση της εμπιστοσύνης του κόσμου προς την επιστήμη, απ’ το 73% την περίοδο του COVID – 19 στο 76% σε δείγμα 9.593 πολιτών των ΗΠΑ (7). Μικρότερη εμπιστοσύνη στη συμμετοχή επιστημόνων στα κέντρα λήψης αποφάσεων δείχνουν οι πολιτικά συντηρητικοί πολίτες (3), (4) & (5). Σε δημοκρατικά καθεστώτα η ελευθερία γνώμης συναρτά την εμπιστοσύνη στους επιστήμονες απ’ τον πολιτικό προσανατολισμό του κόσμου. Αντίθετα σε αυταρχικά καθεστώτα γυναίκες και ακτιβιστές επιστήμονες θεωρούνται περισσότερο αξιόπιστοι απ’ αυτούς που γνωμοδοτούν για τις κυβερνήσεις (4). Πολίτες με χαμηλά εισοδήματα, εκείνοι που ζουν σε αγροτικές περιοχές, γυναίκες και έγχρωμοι στις ΗΠΑ, έχουν μικρότερη εμπιστοσύνη στους επιστήμονες ενώ τείνουν να εμπιστεύονται εκείνους τους επιστήμονες που θεωρούν ότι συμμερίζονται την δική τους κατάσταση, π.χ. οι γυναίκες εμπιστεύονται περισσότερο τις γυναίκες επιστήμονες (6). Γενικότερα, ως αδύνατο στοιχείο της επιστημονικής κοινότητας κρίνεται η δημόσια επικοινωνία της επιστήμης. Καταγράφεται μάλιστα η ενοχλητική αίσθηση πως οι επιστήμονες διακατέχονται από αισθήματα ανωτερότητας (7).

Θα επιχειρήσουμε να ελέγξουμε τα συμπεράσματα που προέκυψαν απ’ την επισκόπηση της δύσκολης  σχέσης μεταξύ επιστημόνων και πολιτικής που δοκιμάστηκε στον Πρώτο και τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, στον Ψυχρό Πόλεμο αλλά και την εποχή της Πανδημίας, σε χρόνο ενεστώτα με τους άνεμους του πολέμου να σαρώνουν την Ουκρανία απ’ το 2022, τη Γάζα απ’ το 2023 και που με την αυγή του 2026 φαίνεται να εξαπλώνονται στη Λατινική Αμερική και την Γροιλανδία αμφισβητώντας κυνικά και έμπρακτα το διεθνές δίκαιο.

Ρώσοι επιστήμονες ενάντια στην εισβολή στην Ουκρανία

Οι στάσεις των Ρώσων επιστημόνων για την εισβολή της χώρας τους στην Ουκρανία προέκυψαν απ’ τις υπογραφές τους στην καμπάνια του αντιπολιτευόμενου επιστημονικού ιστότοπου T-invariant που υπερασπίζεται σύμφωνα με τον τίτλο του τις «χρονικά αναλλοίωτες αρχές», του ορθολογισμού και της κριτικής στάσης (8). Απ’ τους 8477 Ρώσους επιστήμονες και επιστημονικούς συντάκτες που ενυπόγραφα αντιτέθηκαν στην εισβολή, επιλέξαμε εκείνους τους 153 που δραστηριοποιούνταν ερευνητικά μέσα στη χώρα τους σε μεγάλα εκπαιδευτικά ιδρύματα, όπως η Ρωσική Ακαδημία Επιστημών και σε γνωστά ρωσικά επιστημονικά ινστιτούτα. Αυτή η συμμετοχή στην αντιπολεμική καμπάνια για την Ουκρανία ισοδυναμεί με πολιτική και ιδεολογική στάση ισχυρότερη απ’ την απλή έκφραση γνώμης, επειδή ζώντας μέσα στη Ρωσία διακινδυνεύουν να υποστούν παρόμοιες διώξεις με εκείνες που επιφυλάχτηκαν σε όσους διαφώνησαν με το καθεστώς.

Απ’ τους επιστήμονες που ζουν και δραστηριοποιούνται στη Ρωσία και τόλμησαν να αντιπαρατεθούν με την εισβολή στην Ουκρανία, πλειοψηφούν οι φυσικοί. Είναι σχεδόν οκταπλάσιοι των χημικών, τετραπλάσιοι των γεωλόγων και διπλάσιοι των γλωσσολόγων και των φιλολόγων μαζί. Επιπλέον, οι θεωρητικοί φυσικοί είναι τρεισήμισι φορές περισσότεροι απ’ τους πειραματικούς, δηλαδή σε αναλογίες παρόμοιες με εκείνες που διαπίστωσε ο Kaiser για τους «ύποπτους προδοσίας» θεωρητικούς φυσικούς την περίοδο του Ψυχρού Πολέμου. Θα αναζητήσουμε όμως διαφορετικές ερμηνείες. Αυτές που αποδόθηκαν γι’ αυτή την τάση τότε, προέρχονταν αποκλειστικά απ’ το προπαγανδιστικό οπλοστάσιο του Ψυχρού Πολέμου (2).

Γι’ αυτό καταφεύγουμε στο αυτοβιογραφικό κείμενο του Ρώσου, πολίτη πλέον της Μ. Βρετανίας, Andre Geim, που φιλοξενείται στον διαδικτυακό τόπο των Nobel, τότε που βραβεύτηκε για τη σύνθεση φιλμ γραφενίου ατομικού πάχους. Εκεί περιγράφει την πορεία της Ρωσικής επιστήμης μετά το 1990. Ο Geim εκτιμά ότι η πειραματική επιστήμη είχε παρακμάσει την τελευταία περίοδο του Σοβιετικού Καθεστώτος λόγω έλλειψης πιστώσεων, ενώ και παρά την αυταρχική διακυβέρνηση, οι επίγονοι της «Θεωρητικής Σχολής Landau» συνέχιζαν να παράγουν θαύματα (9).

Αυτοί που υπερασπίζονται το κύρος των απόψεών τους παρά το τίμημα που πρέπει να καταβάλουν είναι κυρίως οι Ρώσοι θεωρητικοί φυσικοί που επιμένουν να ακολουθούν με αυτοπεποίθηση μια ισχυρή παράδοση, ακόμα κι’ αν το περιβάλλον που την έθρεψε επαναπροσανατολίζεται ή και υποβαθμίζεται. Σε συνδυασμό με το ότι οι διακριτοί πειραματικοί επιστήμονες, ως εργασιακά πιο ευέλικτοι απ’ τους θεωρητικούς, άδειασαν τη χώρα επιλέγοντας εργασιακή ευδοκίμηση στη Δύση, όπως εξάλλου και ο ίδιος ο Geim.

Επιπλέον, η περίπτωση των σπουδαίων Σοβιετικών θεωρητικών φυσικών έρχεται σε αντίθεση με την άποψη ότι η επιστημονική πρόοδος ευνοείται μόνο σε καθεστώτα ελευθερίας (1).

Βραβευμένοι με Nobel ενάντια στις εισβολές σε Ουκρανία & Γάζα

Ως «Νομπελίτιδα» – Nobel Disease – αναφέρεται η υποτιθέμενη τάση των βραβευθέντων να τοποθετούνται μετά την απονομή και για θέματα έξω απ’ τον τομέα της εξειδίκευσής τους μεταξύ των οποίων και για την πολιτική. Θεωρούμε ότι αυτός ο απαξιωτικός χαρακτηρισμός δεν αφορά τους νομπελίστες που τοποθετήθηκαν αρνητικά για τις εισβολές σε Ουκρανία και Γάζα και θα επιχειρήσουμε να αναδείξουμε τα χαρακτηριστικά αυτών των επιστημόνων, αφού ο δημόσιος λόγος τους επηρεάζει πολλαπλάσια απ’ τις αντίστοιχες παρεμβάσεις εξίσου σημαντικών αλλά μη βραβευμένων επιστημόνων. Ως βάση αυτής της προσπάθειας καταφύγαμε στις φιλειρηνικές καμπάνιες συλλογής υπογραφών που απευθύνθηκαν σε επιστήμονες για τις δύο περιπτώσεις (10) & (11).

Περιορίσαμε τη μελέτη σε όσους βραβεύτηκαν μεταξύ 2000 – 2024. Η πλειοψηφία όσων τιμήθηκαν πριν το 2000 ακόμα και να επιθυμούσαν δεν θα μπορούσαν να τοποθετηθούν, αφού δεν πρόλαβαν τα δυο γεγονότα που ξεκίνησαν το 2022 & 2023. Επιπλέον τον 21^ο αιώνα καταγράφεται μια υποχώρηση παραγωγής Μεγάλων Θεωριών στη φυσική και την χημεία. Πειραματικά ευρήματα που χαρακτηρίστηκαν ως Σκοτεινή Ύλη & Ενέργεια συνεχίζουν να παραμένουν «σκοτεινά» δηλαδή χωρίς θεωρία, και αυτή η υποχώρηση ενδεχομένως να επηρεάζει τη λάμψη και την αυτοπεποίθηση των φυσικών του αιώνα μας. Αυτή η υπόθεση ενισχύεται απ’ το ότι τα Nobel του 21^ου αιώνα κυρίως της φυσικής αλλά και της χημείας απονέμονται για επιστημονικά επιτεύγματα που ανακοινώθηκαν πολύ πριν το 2000 (12). Αυτή η καθυστέρηση είναι μικρότερη για τα Nobel φυσιολογίας – ιατρικής και οικονομίας ενώ δεν αφορά τις βραβεύσεις για τη λογοτεχνία και την ειρήνη που υπακούουν κατά γενική ομολογία σε περισσότερο ασαφή κριτήρια και πάντως λιγότερο ακαδημαϊκά. Οι δυο τελευταίες κατηγορίες μελετήθηκαν για συγκριτικούς λόγους σε σχέση με εκείνους που βραβεύτηκαν για το έργο τους στην επιστήμη.

Σύμφωνα με την προηγούμενη θεώρηση βρήκαμε 142 νομπελίστες που αντιτάχθηκαν στην Ουκρανική επίθεση και 91 που διαμαρτυρήθηκαν για την ισοπέδωση της Γάζας. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τη μελέτη μας έχει η στάση εκείνων των 72 που επέλεξαν μια αυθεντική φιλειρηνική στάση, εκφράζοντας αντίθεση και προς τις δύο εισβολές.

Ακολουθεί η ποσοτική περιγραφή των ευρημάτων. Η στήλη με την ένδειξη (Ν) αφορά τους απόλυτους αριθμούς.

Τα ποσοτικά στοιχεία του πίνακα δείχνουν χαρακτηριστικά μεγαλύτερη ευαισθησία των νομπελιστών για την περίπτωση της Ουκρανίας παρά γι’ αυτήν της Γάζας, αφού οι Δυτικοί πολίτες, στην οποία εντάσσεται και η πλειοψηφία των επιστημόνων, αντιλαμβάνεται την Ρωσία ως ιστορική απειλή, ενώ το Ισραήλ ως παράγοντα της Δυτικής παράδοσης. Γι’ αυτό καταγράφεται αυξημένη συμπαράσταση για κάθε κατηγορία βράβευσης με υπολειπόμενους τους οικονομολόγους και τους λογοτέχνες. Οι τελευταίοι φαίνεται ότι επιλέγουν να εκφράζονται κυρίως μέσα απ’ τα γραπτά τους ενώ οι οικονομολόγοι πλειοψηφικά εμπλέκονται ως σύμβουλοι κυβερνήσεων και οικονομικών οργανισμών, οπότε οι δημόσιες παρεμβάσεις τους συναρτώνται απ’ τις θεσμικές τους θέσεις.

Δεν ακολουθείται το προηγούμενο παράδειγμα του αντιπυρηνικού κινήματος στο οποίο πρώτο λόγο είχαν οι φυσικοί. Οι χημικοί νομπελίστες, μεταξύ των άλλων επιστημόνων, υπερτερούν σαφώς στην αντίθεση για την ισοπέδωση της Γάζας, αλλά και στην ταυτόχρονη εναντίωση στις επεμβάσεις σε Ουκρανία & Γάζα. Την ίδια τάση με τους χημικούς ακολουθούν και οι βραβευμένοι για την συμβολή τους στην ειρήνη.

Χημικοί & Ακτιβισμός

Αναζητώντας κάποια χαρακτηριστικά που συμβάλουν στις ιδιαίτερα φιλειρηνικές στάσεις των βραβευμένων με Nobel χημείας σε σχέση με τους υπόλοιπους επιστήμονες, εντοπίζουμε το ενδιαφέρον μας στους νομπελίστες που αντιτάχθηκαν και στις δυο εισβολές και επομένως υποστήριξαν με συνέπεια το διεθνές δίκαιο. Υποθέσαμε ότι αυτή στάση πρέπει να συσχετίζεται με δυο απ’ τα μεγάλα επιστημονικά και κοινωνικά ζητήματα του καιρού μας, την υπερθέρμανση του πλανήτη και τα όρια της γενετικής μηχανικής. Και τα δυο αυτά ζητήματα είναι άμεσα εξαρτημένα από πολιτικές επιλογές και οι σχετικές αποφάσεις συνεπάγονται οικονομικές επιπτώσεις.

Ελέγξαμε τις απόψεις τους για τα δυο προβλήματα, υπερθέρμανση & βιοηθική, προσφεύγοντας στα προφίλ τους στην Wikipedia και στις αυτοβιογραφίες τους που παρατίθενται στον διαδικτυακό τόπο των Nobel (13).

Στον επόμενο πίνακα σκιαγραφούνται ποσοτικά αυτές οι απόψεις & στάσεις.

Οι οικονομολόγοι νομπελίστες συσχετίζουν την αποστροφή τους προς τις εισβολές σε Ουκρανία και Γάζα με το ενδιαφέρον τους για την υπερθέρμανση του πλανήτη στην προοπτική της αειφορίας, παρακάμπτοντας πλήρως τα ηθικά προβλήματα που ενέχουν οι εφαρμογές της γενετικής μηχανικής. Την αντίστροφη μονοδιάστατη συσχέτιση κάνουν οι βραβευμένοι με Nobel φυσιολογίας – ιατρικής. Αντιθέτως οι φυσικοί και κυρίως οι χημικοί συσχετίζουν την χωρίς προϋποθέσεις ειρηνόφιλη στάση τους και με την υπερθέρμανση και την βιοηθική, με τους χημικούς να συμμερίζονται και τα δυο προβλήματα σε μεγαλύτερα ποσοστά.

Η διαπίστωση πως οι χημικοί διακρίνονται περισσότερο απ’ τους υπόλοιπους για την διεπιστημονική προσέγγισή τους σε ζητήματα που έχουν άμεση επίπτωση στις κοινωνίες, τους διευκολύνει να αντιλαμβάνονται ευκολότερα απ’ τις άλλες ειδικότητες το πολιτικό πρόσημο των ερευνών τους. Αυτή η ολιστική διαχείριση τους φέρνει εγγύτερα απ’ τους άλλους επιστήμονες στα προβλήματα του πόλεμου και της ειρήνης. Παραδειγματική περίπτωση αυτής της στάσης απ’ την δεκαετία του 1960 αποτελεί ο σπουδαίος θεωρητικός της χημείας και διακριτός βιοχημικός, Linus Pauling.

Η μαζική ενεργοποίηση των φυσικών ενάντια στα πυρηνικά την περίοδο του Ψυχρού Πολέμου, για τα οποία είχαν επιστημονικά τον πρώτο λόγο, σχετίστηκε με τον ασφυκτικό έλεγχο που επέβαλε το βορειαμερικάνικο πολιτικό και στρατιωτικό κατεστημένο στις ακαδημαϊκές τους ελευθερίες, επιχειρώντας να τους μετατρέψει σε κρατικούς υπαλλήλους. Κάποιοι όπως ο von Newmann, ο Teller και ο Alvarez αποδέχτηκαν αυτόν τον ρόλο. Υπήρξαν όμως και αρκετοί που αντέδρασαν (14).

Επιστήμονες εβραϊκής καταγωγής & γυναίκες

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι Ισραηλίτες και οι εβραϊκής καταγωγής επιστήμονες, αφενός επειδή τολμούν να συμμετέχουν σε καμπάνιες που τραυματίζουν την δημόσια εικόνα του κράτους του Ισραήλ και αφετέρου λόγω της ασύμμετρα μεγάλης συμμετοχής τους στα Nobel. Μεταξύ 1901 & 2010 απέσπασαν το 21,5% του συνόλου των βραβείων ενώ αποτελούσαν το 0,2% του παγκόσμιου πληθυσμού και απ’ τα 299 Nobel των ΗΠΑ τα 108 (36%) απονεμήθηκαν σε αμερικανοεβραίους (15).

Θεωρήσαμε επίσης ενδιαφέρον να εστιάσουμε στις γυναίκες νομπελίστριες επειδή η βιβλιογραφία που παραθέσαμε επισημαίνει πως σε παγκόσμια κλίμακα πολίτες αυταρχικών καθεστώτων και από χαμηλά κοινωνικά & οικονομικά στρώματα στις ΗΠΑ εμπιστεύονται περισσότερο τις γυναίκες επιστήμονες.

Τα ποσοτικά δεδομένα περιγράφονται στον επόμενο πίνακα. Η τελευταία γραμμή με το σύνολο των Nobel παρατίθεται για σύγκριση.

Οι Ισραηλίτες και οι Εβραϊκής καταγωγής νομπελίστες αντιτίθενται με την εισβολή στην Ουκρανία με ποσοστά μεγαλύτερα απ’ τον Μ.Ο. (59%). Αυτή η τάση είναι εύλογη, αφού η απώτερη καταγωγή των περισσότερων απ’ αυτούς βρίσκεται στην Κεντρική & Ανατολική Ευρώπη, δηλαδή σε χώρες που αντιλαμβάνονται ως άμεση απειλή την εισβολή των Ρώσων στην Ουκρανία και απεχθάνονται ιδεολογικά την περίοδο των σταλινικών διώξεων ενάντια στους αντιφρονούντες μεταξύ των οποίων και Εβραίοι επιστήμονες. Απ’ την άλλη, οι Εβραίοι και οι γυναίκες βρίσκονται σαφώς υψηλότερα απ’ το 30% του συνόλου των βραβευθέντων που εκφράζει ταυτόχρονα αντίθεση προς τις εισβολές σε Ουκρανία και Γάζα.

Το κριτικό πνεύμα που ευνόησε τη διάκριση των Εβραίων στις επιστήμες και τον πολιτισμό, φαίνεται να μην στομώνει και για την εκτός συρμού πρόσληψη των κοινωνικών γεγονότων, ακόμα κι αν αυτές οι προσλήψεις είναι αντιδιαμετρικά αντίθετες προς τις ενέργειες του κράτους του Ισραήλ ή του ευρύτερου Δυτικού Εβραϊκού lobby. Επομένως η ταύτιση του κράτους του Ισραήλ με τους Εβραίους διανοούμενους, όποτε προκύπτει, είναι εσφαλμένη.

Η διεκδίκηση ισότιμου ρόλου απ’ τις γυναίκες στην επιστήμη, την οικονομία και την κοινωνία περιγράφεται χαρακτηριστικά απ’ την περίπτωση της αστροφυσικού Andrea Ghez που αντιτάχθηκε και προς τις δυο εισβολές. Η ίδια αναφέρεται στην κοινωνική της ενεργοποίηση έχοντας πρότυπο τη μητέρα της «η μητέρα μου ήταν διευθύντρια μιας γκαλερί σύγχρονης τέχνης. Έτσι, είχα ένα πολύ ισχυρό πρότυπο όσον αφορά τις γυναίκες που έβγαιναν έξω και ηγούνταν  … έτσι, πήρα κάτι που μου άρεσε απ’ την επιστήμη … και προσπαθώ να ενθαρρύνω νεαρά κορίτσια να συμμετάσχουν στο ταξίδι». Η Ghez έγραψε με την αεροναυπηγό J. L. Choen το παιδικό βιβλίο «You Can Be a Woman Astronomer» για να ενθαρρύνει τα κορίτσια ώστε να επιδιώξουν καριέρες με υψηλές προσδοκίες στην αστρονομία.

Εστιάζοντας σε κάποιες περιπτώσεις με συνεπή φιλειρηνική στάση

Στην προσπάθεια να καταλάβουμε καλύτερα τους παράγοντες που συνέβαλαν στην συνεπή φιλειρηνική στάση κάποιων επιστημόνων που τιμήθηκαν με Nobel,  χωρίς να διαχωρίζουν την εισβολή στην Ουκρανία από εκείνη στην Γάζα, συμβουλευτήκαμε τα αυτοβιογραφικά κείμενά τους που φιλοξενεί ο διαδικτυακός τόπος των Nobel (13). Φαίνεται ότι κυρίως οι νεανικές τους εμπειρίες υπήρξαν καθοριστικές για τη συνεπή φιλειρηνική τους στάση.

Κάποιοι διαμόρφωσαν τις πολιτικές τους συμπεριφορές από βιωμένες καταστάσεις διωγμών. Τον Εβραίο βιοχημικό Martin Karplus τον σημάδευσε η απομόνωση απ’ τα συνομήλικα γειτονόπουλα όταν εισέβαλαν στην Αυστρία οι Ναζί, ενώ o ψυχολόγος Daniel Kahenman, βραβευμένος με Nobel οικονομίας, αντιμετώπισε και αυτός σε άγουρα παιδικά χρόνια αλλαγές καταλυμάτων και τόπων στη Γαλλία στην προσπάθεια να διαφύγει από τους Ναζί, χάνοντας τον πατέρα του απ’ την άθλια μεταχείριση σε στρατόπεδο συγκέντρωσης. Ο Ρώσος φυσικός Andre Geim, Γερμανικής καταγωγής, περιγράφει την αποτυχία να εισαχθεί στο περίφημο Ινστιτούτο Φυσικής και Τεχνολογίας της Μόσχας επειδή ο επίσης φυσικός πατέρας του είχε εξοριστεί στη Σιβηρία. Και ο Κύπριος οικονομολόγος Χριστόφορος Πισσαρίδης θεωρεί ότι η τραυματική για τον ίδιο και την οικογένειά του Τουρκική Εισβολή στο νησί αναπροσανατόλισε εκείνη την περίοδο με αβέβαιη προοπτική τις επαγγελματικές του επιλογές. Το ίδιο και οι εμπειρίες του ως μαθητής απ’ τον εγγλέζικο αυταρχισμό κατά τον αντιαποικιακό αγώνα των Κυπρίων.

Κάποιοι άλλοι που γεννήθηκαν ή σπούδασαν στις ΗΠΑ θεώρησαν ότι έπρεπε να αναφερθούν στις μεγάλες αντιπολεμικές κινητοποιήσεις που συμμετείχαν ως φοιτητές για την επέμβαση της χώρας τους στο Βιετνάμ, όπως ο φυσικός David Gross που το 1960 σπούδαζε στο Berkeley, ο βιολόγος David Julius με αναφορά στις ίδιες κινηματικές εμπειρίες αλλά στη Νέα Υόρκη και ο βιοχημικός Martin Chalfie στο Harvard. Ο βιοχημικός Ariel Warshel αναπολεί νοσταλγικά την εμπειρία του σε ισραηλίτικο αριστερό κοινόβιο (κιμπούτς) όπου έζησε μέχρι να ενηλικιωθεί, χωρίς να αναθεματίζει την ελευθεριακή εκπαίδευση που έλαβε εκεί. Η συνολική εμπειρία του απ’ την ομαδική ζωή στο κιμπούτς θεωρεί ότι τον ευνόησε να διακριθεί έναντι των συμφοιτητών του που αποφοίτησαν από σχολεία αριστείας. Αλλά και ο Πισσαρίδης φροντίζει να μην παραλείψει στο αυτοβιογραφικό του κείμενο ότι «η πολιτική δραστηριότητα των φοιτητών (στο Essex) έγινε ιδιαίτερα έντονη και, παρόλο που δεν ήμουν ποτέ πολύ ενεργός, οι φιλελεύθερες αντιλήψεις της εποχής είχαν διαρκή επιρροή πάνω μου. Θυμάμαι τον πόλεμο του Βιετνάμ και τις δολοφονίες του Robert Kennedy και του Martin Luther King ως ιδιαίτερα δραματικά γεγονότα που επηρέασαν την πολιτική μας προοπτική».

Την οργανωμένη επιδίωξη των γυναικών για ισότιμο ρόλο στην κοινωνία την εκφράζει η οργάνωση Nobel Women’s Initiative με επικεφαλής 8 γυναίκες βραβευμένες με Nobel για την ειρήνη (17). Η οργάνωση παρεμβαίνει σε περιοχές που δοκιμάζονται η ειρήνη, η δικαιοσύνη και η ισότητα όπως η Ουκρανία και η Γάζα.  Η ισραηλίτισσα βιοχημικός Ada Yonath, που βραβεύτηκε με Nobel στη χημεία το 2009, παρότι μένει και δουλεύει στο Ισραήλ, έχει υπογράψει δημόσιες επιστολές που υποστηρίζουν την ειρήνη και τον τερματισμό της σύγκρουσης στη Γάζα. Μαζί με άλλους 7 βραβευμένους με Nobel Ισραηλίτες, με αφορμή την περίθαλψη των ισραηλινών ομήρων στη Γάζα εγκαλούν και για την τύχη των Παλαιστινίων που εκτοπίστηκαν (17). Η ίδια δεν δίνει έμφαση στο ρόλο του φύλου της στην επιστήμη, αλλά θεωρεί τιμητική τη θέση της ανάμεσα στις βραβευμένες με Nobel χημείας Maria Curie, την κόρη της Irene και την Dorothy Hodgin ενώ το παράδειγμά της ως της μόνης γυναίκας με Nobel στην Ν.Α. Μεσόγειο αναγνωρίζεται ως πηγή έμπνευσης για τα κορίτσια που διεκδικούν επιστημονική καριέρα. Γενικότερα οι απόψεις της ενοχλούν το συντηρητικό τμήμα της Ισραηλινής κοινωνίας, ιδιαίτερα μετά την βράβευσή της με Nobel, δηλαδή από τότε που η φωνή της έγινε πιο ισχυρή (18)

Τέλος, η πιο παράδοξη κοινωνική αφύπνιση μέσω του φεμινισμού είναι ίσως αυτή του φυσικού Kip Thorne. Υπήρξε παιδί πολυμελούς οικογένειας στη Utah και συμμετείχε μαζί τους στην τοπική θρησκευτική παράδοση των Μορμόνων. Η αποτυχία της μητέρας του να διεκδικήσει ακαδημαϊκή καριέρα επειδή ήταν γυναίκα, παρότι κατείχε Phd οικονομίας, μαζί με την αγάπη του για την επιστήμη, τον οδήγησαν να χάσει το ενδιαφέρον του για τη θρησκεία. Σε μεγάλη ηλικία η μητέρα του και μαζί της όλη η οικογένεια παραιτήθηκαν από μέλη της Εκκλησίας των Μορμόνων ενώ η μια απ’ τις αδελφές του, καθηγήτρια κοινωνιολογίας, είχε ήδη αφοριστεί για τις φεμινιστικές απόψεις της.

Πότε οι επιστήμονες ενεργοποιούνται ενάντια σε αυταρχικές εξουσιαστικές δομές;

Όταν αισθάνονται, όπως οι Ρώσοι θεωρητικοί φυσικοί, ότι είναι φορείς μια διεθνώς ισχυρής επιστημονικής παράδοσης, της «Θεωρητικής Σχολής Landau», καθώς αντιλαμβάνονται ότι η κοινωνία τους αδιαφορεί για αυτήν την παράδοση, ελαττώνοντας την μέριμνα και την οικονομική ενίσχυση.

Όταν ένας επιστημονικός κλάδος αντιμετωπίζει τα ερευνητικά προβλήματα που τον αφορούν με διεπιστημονικές προσεγγίσεις, τείνει ευκολότερα να βλέπει τις ευρύτερες κοινωνικές, φιλοσοφικές, ηθικές και πολιτικές διαστάσεις αυτών των προβλημάτων, όπως έπραξαν για τις συρράξεις στην Ουκρανία και την Γάζα, οι βραβευμένοι με Nobel χημικοί.

Όταν υπάρχουν ανεξίτηλες τραυματικές νεανικές εμπειρίες από ανασφάλεια, διωγμούς, απώλειες προσφιλών, λόγω πολεμικών συρράξεων, εισβολών ή εξαιτίας αυταρχικών καθεστώτων.

Όταν οι επιστήμονες συμμετείχαν ως νέοι σε αντιπολεμικά κινήματα, όπως αυτό ενάντια στον πόλεμο του Βιετνάμ και θεώρησαν σημαντικό ότι μέσα απ’ αυτή τη συμμετοχή οργάνωσαν τον αξιακό τους κώδικα, ώστε να αναφέρονται σ’ αυτές τις εμπειρίες ακόμα και κατά την βράβευσή τους με Nobel.

Όταν εκπροσωπούν μια από δυο ενεργές παραδόσεις. Την Εβραϊκή με μεγάλο παρελθόν στην μόρφωση, την επιστήμη που το οξύ κριτικό πνεύμα της διευκολύνει κάποιους απ’ αυτούς να εναντιώνονται ακόμα και στην φυλή τους, όταν κρίνουν ότι βρίσκεται εν αδίκω. Και σε μια νεότερη παράδοση, αυτή των γυναικών που διεκδικούν ισότιμη κοινωνική θέση μέσα από υπερεθνικές αξίες όπως η ειρήνη, η δικαιοσύνη και η ισονομία.

Η ανάρτηση στηρίχτηκε στα ακόλουθα δημοσιεύματα και πηγές

(1) Science & Ideology. The case of physics in Nazi Germany, Philip Ball, Medode Science Studies Journal, 2017

(2) The Atomic Secret in Red Hands? American Suspicions of Theoretical Physicists During the Early Cold War, David Kaiser, Representations, JSTOR, vol 90, No 1, 2005.

(3) Trust in Scientists and their Role in Society across 68 Countries, Victoria Cologna et al, Nature, 20/1/2025

(4) Consistent Effects of Science and Scientists Characteristics on Public Trust across Political Regimes, Sukayna Younger – Khan et al, Nature, 17/10/2025

(5) Political Ideology and Trust in Scientist in the USA, Vukasin Gligoric et al, Nature, 14/4/2025

(6) Representation in Science and the Trust in Scientists in the USA, James N. Druckman et al, Nature, 8/12/2025

(7) Public Trust in Science and Views on Their Role in Policymaking, Alec Tyson & Brian Kennedy, Rew Research Center, 14/11/2024

(8) Ρώσοι επιστήμονες που διαφώνησαν με την επέμβαση της Ρωσίας στην Ουκρανία, 24/2/2022

(9) https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2010/geim/biographical/ Andre Geim

(10) Βραβευμένοι με Νόμπελ που αντιπαρατέθηκαν στην επέμβαση της Ρωσίας στην Ουκρανία

(11) Βραβευμένοι με Νόμπελ που αντιπαρατέθηκαν στα αντίποινα του κράτους του Ισραήλ στη Γάζα

(12) The Nobel Prize delay, Pietro Parolo et al, Physics To Day, 27/5/2014

(13) https://www.nobelprize.org/

(14) The National Science Foundation: A Brief  History

(15)  Jewish Bias of the Nobel Prize, Jan C. Biro, 15/3/2011

(16) https://www.nobelwomensinitiative.org/

(17) https://www.timesofisrael.com/nobel-laureates-pen-plea-to-international-  organizations-demanding-action-on-hostages/ 9/1/2024

(18) https://www.timesofisrael.com/nobel-laureates-pen-plea-to-international-organizations-demanding-action-on-hostages/ 14/10/2009

Δεν βρέθηκαν σχετικά δημοσιεύματα στο διαδίκτυο ώστε να διευκολυνθεί κάποια σύγκριση των ποσοτικών δεδομένων και των συμπερασμάτων αυτής της μελέτης.