by Προσεγγίζοντας τις επιστήμες στο χώρο της Περσίας, από τους δρόμους της Τραπεζούντας
“Τις επόμενες δύο με τρεις εβδομάδες, θα τους γυρίσουμε στη λίθινη εποχή, εκεί όπου είναι η θέση τους”, Ντ. Τραμπ.
Μια πρώτη προσέγγιση για την άνθηση και ανάπτυξη των φυσικών επιστημών και ειδικότερα της αστρονομίας στην Περσία, την επιτυγχάνουμε μέσω της μελέτης βυζαντινών κειμένων ειδικά μετά την άλωση της Πόλης από τους Φράγκους το 1204. «Η Βυζαντινή αστρονομία, πέρα από το μαθηματικό της υπόβαθρο που παραμένει στην πτολεμαϊκή παράδοση, αποτελεί ταυτόχρονα μια σύμφυση της «Μαθηματικής Σύνταξης», του χριστιανικού δόγματος (χριστιανική κοσμολογία), της Αραβικής καθώς και Περσικής παρατηρησιακής αστρονομίας. Το Βυζάντιο, τουλάχιστον όπως διαφαίνεται μετά το 1261, δεν είναι μόνο χώρος διαμεσολάβησης, αλλά χώρος σύνθεσης όπου διαφορετικές επιστημονικές πολιτισμικές προσεγγίσεις (ελληνιστική, αραβική, περσική) αλληλεπιδρούν και συντίθενται παράγοντας νέες ιδέες που οδηγούν προς την υπέρβαση της παραδοσιακής πτολεμαϊκής εικόνας», (βλ.: Πλ. Ψωμιάδης, Κων. Ταμπάκης, Κρ. Χαλκιά, Κων. Σκορδούλης. Βυζαντινή Αστρονομία: Συνθέσεις και Υπερβάσεις. Πρακτικά Δ΄ Πανελληνίου Συνεδρίου «Αρίσταρχος ο Σάμιος», Σάμος. 2003).
Ένα από τα σημαντικότερα και πιο διαδεδομένα αστρονομικά έργα του 14ου αιώνα γράφτηκε από τον ιατρό και λόγιο Γεώργιο Χρυσοκόκκη. Πρόκειται για το «Εξήγησις εις την Σύνταξιν των Περσών». Ο πλήρης τίτλος του, όπως καταγράφεται, είναι «Γεωργίου ιατρού του Χρυσοκόκκη, εξήγησις εις την των Περσών Σύνταξιν, εκτεθείσα προς τον αυτού αδελφόν Ιωάννην τον Χαρσιανίτην». Η «Εξήγησις εις την Σύνταξιν των Περσών», που γράφτηκε το 1347, γνώρισε μεγάλη διάδοση τόσο στην επικράτεια της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, κυρίως στην Κωνσταντινούπολη, όσο και στη Δύση, ενώ συνέχισε να αντιγράφεται για πολύ μεγάλο διάστημα μετά την κατάκτηση από τους Οθωμανούς (ειδικά στον ελληνικό χώρο η αντιγραφή του γινόταν μέχρι και το 19ο αιώνα). Αυτό μαρτυρούν τα πολλαπλά αντίτυπά του, που σώζονται σε δεκάδες χειρόγραφα, (βλ. Κατσιαμπούρα Γ., Νικολαΐδης Ε., 2006). Οι αστρονομικοί πίνακες της «Εξηγήσεως» βασίζονται στο Ζιλ Ι-Ιλχανί, το έργο του σημαντικού αστρονόμου από το αστεροσκοπείο της Μάραγα Νασίρ Αλ-Ντιν Αλ-Τουσί, το οποίο γράφτηκε περί το 1270. Ουσιαστικά ο Χρυσοκόκκης προσαρμόζει τους πίνακες του Ζιλ Ι-Ιλχανί στα δεδομένα της Κωνσταντινούπολης και με την «Εξήγησιν» αιτιολογεί τη χρήση τους.
Δίοδος μετακένωσης της αστρονομίας από τις Περσικές περιοχές προς την Κων/πολη είναι η Τραπεζούντα (κράτος της Τραπεζούντας) . Οι διπλωματικές σχέσεις της Αυτοκρατορίας της Τραπεζούντας με τους Ιλχανίδες (αυτοκρατορία των Μογγόλων που περιλαμβάνει και την Περσία) ήταν σε πολύ καλό επίπεδο, ενώ η μητρόπολη της Τραπεζούντας είχε τη δυνατότητα να στέλνει επισκόπους στην Περσία ως επικεφαλείς των χριστιανών που κατοικούσαν στα εδάφη της. Ειδικά την περίοδο των αυτοκρατόρων Αλεξίου Β΄ Μεγάλου Κομνηνού (1297-1330) και Αλεξίου Γ΄ Μεγάλου Κομνηνού (1349-1390) οι επιστημονικές επαφές μεταξύ των δύο κρατών φαίνεται ότι πύκνωσαν. Η εισαγωγή της περσικής επιστημονικής παράδοσης στην Τραπεζούντα, κι από κει στην Κωνσταντινούπολη, έγινε από το Γρηγόριο Χιονιάδη. Ο Χιονιάδης, γιατρός από την Κωνσταντινούπολη, ενδιαφερόμενος για τα επιστημονικά τεκταινόμενα στην αυλή των Ιλχανιδών, πήγε στην Τραπεζούντα και με τη βοήθεια του αυτοκράτορα Αλεξίου Β΄ πέρασε στην Περσία. Στην Ταυρίδα, με το φημισμένο αστεροσκοπείο της, παρακολούθησε τα μαθήματα του αστρονόμου Σαμς Μπουχαρί (Shams al-Dīn Bukhārī) και κράτησε σημειώσεις από τη διδασκαλία αυτή, τις οποίες μετάφερε στην Τραπεζούντα και κατ΄ επέκταση στην Κων/πολη, (Κατσιαμπούρα Γ., Νικολαΐδης Ε., «Επιστημονική Ανάπτυξη στην Αυτοκρατορία Τραπεζούντος», 2006).
Μην ξεχνάμε και τας «γραφάς»! Μια πρώτη προσέγγιση για την άνθιση των επιστημών και ειδικά της Αστρονομίας στην περιοχή της Μεσοποταμίας , έρχεται από το κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο: «Τοῦ δὲ Ἰησοῦ γεννηθέντος ἐν Βηθλεὲμ τῆς Ἰουδαίας ἐν ἡμέραις Ἡρῴδου τοῦ βασιλέως, ἰδοὺ μάγοι ἀπὸ ἀνατολῶν παρεγένοντο εἰς Ἱεροσόλυμα», οι δε μεταγενέστερες απεικονίσεις τους παρουσιάζουν με περσική ενδυμασία και φρυγικούς σκούφους, (ένα από τα πιο διάσημα πρωιμότερα ψηφιδωτά βρίσκεται στη Βασιλική του Αγίου Απολλιναρίου στη Ραβέννα -περίπου 565 μ.Χ.).
Ας περιδιαβούμε στη χώρα της Περσίας, το σημερινό Ιράν.
Οι κυριότερες περσικές δυναστείες της αρχαιότητας, που διαμόρφωσαν την ιστορία του ιρανικού οροπεδίου και της ευρύτερης Μέσης Ανατολής, είναι οι εξής:
Δυναστεία των Αχαιμενιδών (περ. 550 π.Χ. – 330 π.Χ.): Η πρώτη μεγάλη Περσική Αυτοκρατορία, που ιδρύθηκε από τον Κύρο τον Μέγα. Εκτεινόταν από τη Μικρά Ασία έως τα Ιμαλάια, ενσωματώνοντας πολλές εθνοτικές ομάδες. Καταλύθηκε από τον Μέγα Αλέξανδρο. Η αστρονομία στην αρχαία Περσία ήταν στενά συνδεδεμένη με τη θρησκεία (Ζωροαστρισμός) και την ανάγκη για ημερολογιακές ρυθμίσεις.
Δυναστεία των Σελευκιδών (312 π.Χ. – 63 π.Χ.): Αν και ελληνιστική δυναστεία (ιδρύθηκε από τον Σέλευκο Α’ Νικάτορα), κυβέρνησε τον πυρήνα της παλαιάς περσικής αυτοκρατορίας μετά την κατάκτηση του Μ. Αλεξάνδρου, συνδυάζοντας το ελληνικό με το περσικό στοιχείο.
Δυναστεία των Αρσακιδών (Πάρθοι) (περ. 247 π.Χ. – 224 μ.Χ.): Οι Πάρθοι ανέκτησαν τον έλεγχο της περιοχής από τους Σελευκιδείς, δημιουργώντας μια ισχυρή αυτοκρατορία που συγκρούστηκε συχνά με τη Ρωμαϊκή.
Δυναστεία των Σασανιδών (224 μ.Χ. – 651 μ.Χ.): Η τελευταία μεγάλη προ-ισλαμική περσική δυναστεία, που θεωρείται η χρυσή εποχή του αρχαίου περσικού πολιτισμού. Η αυτοκρατορία τους διήρκεσε περίπου 400 χρόνια πριν κατακτηθεί από το Χαλιφάτο των Ρασιντούν. Κατά τη διάρκεια της δυναστείας των Σασσανιδών (224-651 μ.Χ.), οι Πέρσες αστρονόμοι μελέτησαν τις ινδικές και ελληνικές (ελληνιστικές) αστρονομικές παραδόσεις. Μετέφρασαν έργα, συμπεριλαμβανομένων πινάκων που επηρέασαν τις μεταγενέστερες ισλαμικές αστρονομικές εργασίες. Εξορθολόγησαν το Πτολεμαϊκό αστρονομικό σύστημα με τη θεωρία των επικύκλων και συνέταξαν πληρέστατους αστρονομικούς χάρτες μέσω της παρατηρησιακής αστρονομίας.
Τα Ισλαμικά Χαλιφάτα (7ος – 9ος αιώνας).
Το “Ιρανικό Ιντερμέτζο” (9ος – 11ος αιώνας): Με τους Σαμανίδες (819–999 μ.Χ.): Θεωρούνται οι αναβιωτές του περσικού πνεύματος και της τέχνης.
Τουρκικές και Μογγολικές Κυριαρχίες (11ος – 15ος αιώνας). Ακολούθησε μια περίοδος όπου ξένα φύλα κυριάρχησαν στην περιοχή, υιοθετώντας όμως τον περσικό πολιτισμό, με κύριους εκπροσώπους τους Μογγόλους & το Ιλχανάτο (1219–1335).
Μετά την ισλαμική κατάκτηση, η Περσία έγινε το κέντρο της επιστημονικής δραστηριότητας στο Χαλιφάτο, ειδικά από τον 9ο μέχρι τον 13ο αιώνα. Μερικοί από τους σπουδαιότερους Πέρσες αστρονόμους είναι οι :
Abd al-Rahman al-Sufi (903–986): Στο έργο του “Βιβλίο των Απλανών Αστέρων”, διόρθωσε τον κατάλογο του Πτολεμαίου, χαρτογράφησε με πλήθος καταγραφών το στερέωμα και περιέγραψε το Νεφέλωμα της Ανδρομέδας.
Omar Khayyam (1048–1131): Πέρσης μαθηματικός και αστρονόμος, ηγήθηκε της μεταρρύθμισης του ημερολογίου (Jalali calendar), το οποίο ήταν ακριβέστερο από το Γρηγοριανό.
Nasir al-Din al-Tusi (1201–1274): Ιδρυτής του αστεροσκοπείου Μαράγκα, δημιούργησε ακριβείς αστρονομικούς πίνακες (Ilkhanic Tables) και ανέπτυξε το «ζεύγος Τούσι» (Tusi-couple) για τη θεωρία των πλανητικών κινήσεων, εξορθολογίζοντας το σύστημα των πλανητικών κινήσεων του Πτολεμαίου, (Ο Tusi επινόησε αυτό το σύστημα για να εξηγήσει τις κινήσεις των πλανητών χωρίς να παραβιάσει την αρχή της ομαλής κυκλικής κίνησης, διορθώνοντας προβλήματα του Πτολεμαϊκού συστήματος).
Η Διάταξη: Ένας μικρός κύκλος κυλάει χωρίς να γλιστράει στο εσωτερικό ενός μεγαλύτερου κύκλου.
Η Αναλογία: Ο μεγαλύτερος κύκλος έχει ακριβώς διπλάσια διάμετρο από τον μικρότερο. Το Αποτέλεσμα: Καθώς ο μικρός κύκλος περιστρέφεται, οποιοδήποτε σημείο στην περιφέρειά του κινείται σε μια απόλυτα ευθεία γραμμή (διάμετρο) του μεγάλου κύκλου. Ο Νικόλαος Κοπέρνικος χρησιμοποίησε αργότερα τον ίδιο μηχανισμό στα δικά του πλανητικά μοντέλα.
Αστεροσκοπείο του Μάραγκεθ
Το Αστεροσκοπείο Maragheh (Maragha Observatory) είναι ένα ιστορικό αστρονομικό κέντρο στο βορειοδυτικό Ιράν, το οποίο αποτελούσε το πιο προηγμένο επιστημονικό ίδρυμα στην Ευρασία κατά τον 13ο αιώνα. Ιδρύθηκε το 1259 μ.Χ. υπό την καθοδήγηση του σπουδαίου Πέρση αστρονόμου και μαθηματικού Νασίρ αλ-Ντιν Αλ Τουσί (Nasir al-Din al-Tusi), με την υποστήριξη του Μογγόλου ηγεμόνα Χουλάγκου Χαν. Στο αστεροσκοπείο αναπτύχθηκαν εναλλακτικά μοντέλα στο Πτολεμαϊκό γεωκεντρικό σύστημα. Εκεί δημιουργήθηκαν οι «Ιλχανικοί Πίνακες» (Zij-i Ilkhani), ακριβείς αστρονομικοί πίνακες που καθόριζαν τις θέσεις των αστέρων και τις κινήσεις τους.
Στη φωτογραφία φαίνεται μέρος των ερειπίων της βάσης, πολλά εκ των οποίων βρίσκονται κάτω από τον θόλο, (μνημείο Unesco).
Κινητό Αστρονομικό παρατηρητήριο κατασκευής Tycho Brahe, μοντέλο υπό κλίμακα του Αστεροσκοπείου Maragheh
Τέλος ένας από τους σπουδαιότερους φυσικούς – φιλοσόφους ήταν ο Abu Rayhan Muhammad ibn Ahmad al-Biruni. Γεννημένος στο σημερινό Ιράν το 973 μ.Χ., ο Αλ Μπιρουνί αποτελεί έναν homo universalis της εποχής του, ασχολούμενος σχεδόν με κάθε υπαρκτό επιστημονικό πεδίο όπως η αστρονομία, η φυσική, τα μαθηματικά, η φιλοσοφία, η θεολογία, η γεωγραφία, η βοτανολογία, η ιστορία, η γλωσσολογία. Θεωρείται ο πατέρας και ιδρυτής των επιστημών της γεωδαισίας, της ινδολογίας, της συγκριτικής θεολογίας και της ανθρωπολογίας. Χαρισματικός γλωσσομαθής, μιλά μεταξύ άλλων άπταιστα περσικά, αραβικά, σανσκριτικά, ελληνικά, εβραϊκά και συριακά.
Είναι διάσημος για την επινόηση μιας ιδιοφυούς μεθόδου μέτρησης της ακτίνας της Γης χρησιμοποιώντας τριγωνομετρία. Αντί για τη μέτρηση μεγάλων αποστάσεων στην έρημο, χρησιμοποίησε το ύψος ενός βουνού (στο σημερινό Πακιστάν) και τη γωνία απόκλισης του ορίζοντα από την κορυφή του. Ο υπολογισμός του (περίπου 6.339 χλμ.) απέχει λιγότερο από 1% από τη σύγχρονη τιμή
r = h . cos(a) / (1 – cos(a))
Το σημαντικότερο αστρονομικό του έργο είναι το Al-Qanun al-Mas’udi (Ο Κανόνας του Μασούντ), το οποίο περιλαμβάνει εκτενείς αστρονομικούς πίνακες, παρατηρήσεις εκλείψεων και κινήσεων των πλανητών, διορθώνοντας πολλά στοιχεία του Πτολεμαίου.
Επίσης κατέγραψε το γεωγραφικό μήκος και πλάτος χιλιάδων πόλεων, κάτι που ήταν απαραίτητο για τον ακριβή προσδιορισμό της κατεύθυνσης προς τη Μέκκα (Qibla). Μελέτησε τους πολύτιμους λίθους και τα μέταλλα (έργο Kitab al-Jamahir), υπολογίζοντας την ειδική βαρύτητα (με σύγχρονους όρους ειδικό βάρος) με ακρίβεια που επιβεβαιώθηκε αιώνες αργότερα.
Εν κατακλείδι
Η προσφορά των Περσών αστρονόμων στην επιστήμη ήταν θεμελιώδης, καθώς λειτουργήσανε ως η γέφυρα που ένωσε την αρχαία γνώση με τη σύγχρονη επιστημονική επανάσταση. Η μετακένωση της επιστημονικής γνώσης ακολούθησε είτε το δρόμο του Βυζαντίου, είτε το δρόμο των Αραβικών κτήσεων στην Ευρώπη – Ανδαλουσία μέσω της ανάπτυξης και εξάπλωσης της Αραβικής επιστήμης, από τη βόρεια Αφρική, (βλ. ylikonet, Η Αγνοημένη Αραβική Επιστήμη των Γ. Φασουλόπουλου/ Α. Παπάζογλου).
ΥΓ. Γνωρίζετε τον Abū-Muhammad Muslih al-Dīn bin Abdallāh Shīrāzī, Saadi Shirazi 1209 – 1291, και το ποίημά του Ο κήπος με τα ρόδα (Gulistan)?
«Αγάπη μου, αγάπη μου…
Μη μου ζητάς να σε κοιτώ μέσα στα μάτια.
Γιατί τα μάτια σου είναι άβυσσος.
Και όταν τα κοιτάζω,
Φοβάμαι μήπως ζαλιστώ και πέσω μες στην άβυσσο…»
Η φράση «Αγάπη μου, αγάπη μου» που αποδίδεται στον Πέρση ποιητή Σααδή (Saadi) είναι διάσημη στην Ελλάδα κυρίως από την κωμική σκηνή της ταινίας «Χτυποκάρδια στο θρανίο», καθώς τον αναφέρει απαγγέλλοντας μέρος του ποιήματος, ο πειναλέος φοιτητής Ιορδάνης (Γ. Κωνσταντίνου), στα προγυμνάσματα προς τη μαθήτρια Πετροβασίλη, (Βουγιουκλάκη).
…///…
