Επηρεάζει η διατροφή το DNA μας;

Μια χημικός τροφίμων εξηγεί:

Η διατροφή και το DNA συνδέονται πολύ πιο βαθιά απ’ όσο πιστεύαμε μέχρι σήμερα. Κάθε γεύμα λειτουργεί σαν ένα βιολογικό μήνυμα προς τα κύτταρα, επηρεάζοντας τον τρόπο με τον οποίο ενεργοποιούνται ή «σιωπούν» τα γονίδιά μας μέσω της επιγενετικής. Από το ελαιόλαδο και τις πολυφαινόλες μέχρι το μικροβίωμα του εντέρου, η σύγχρονη επιστήμη δείχνει πώς οι καθημερινές διατροφικές επιλογές μπορούν να αφήσουν το δικό τους αποτύπωμα στη λειτουργία του οργανισμού μας.

Πώς επηρεάζει η διατροφή το DNA μας

Κάθε γεύμα είναι κάτι περισσότερο από θερμίδες, πρωτεΐνες, λιπαρά και υδατάνθρακες. Είναι ένα σύνολο χημικών σημάτων που φτάνουν στα κύτταρα, συνομιλούν με τον μεταβολισμό και επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο «διαβάζεται» το γενετικό μας υλικό. Το DNA μας δεν αλλάζει εύκολα στην αλληλουχία του, δεν ξαναγράφεται επειδή φάγαμε περισσότερα λαχανικά ή επειδή περάσαμε μια περίοδο με πρόχειρο φαγητό. Εκείνο που μπορεί να αλλάξει όμως, είναι ο τρόπος με τον οποίο ενεργοποιούνται ή σιωπούν ορισμένα γονίδια. Και εδώ μπαίνει στο προσκήνιο η επιγενετική, ένας από τους πιο συναρπαστικούς τομείς της σύγχρονης επιστήμης της διατροφής.

Επιγενετική, το «κουμπί έντασης» των γονιδίων

Η επιγενετική λειτουργεί σαν ένα σύστημα ρύθμισης της έντασης. Τα γονίδια υπάρχουν, αλλά δεν δουλεύουν όλα ταυτόχρονα ούτε με την ίδια ένταση σε κάθε ιστό και σε κάθε περίοδο της ζωής. Κάποια, χρειάζεται να ενεργοποιηθούν περισσότερο, άλλα να περιοριστούν, ανάλογα με τις ανάγκες του οργανισμού. Οι επιγενετικοί μηχανισμοί δεν αλλάζουν το ίδιο το γενετικό κώδικα, αλλά επηρεάζουν την πρόσβαση σε αυτό, ποια σημεία του DNA θα είναι πιο «ανοιχτά» για ανάγνωση και ποια θα παραμένουν πιο σιωπηλά.

Ένας από τους βασικούς μηχανισμούς είναι η μεθυλίωση του DNA, δηλαδή η προσθήκη μικρών χημικών ομάδων σε συγκεκριμένα σημεία του γενετικού υλικού. Ανάλογα με το πού συμβαίνει, αυτή η διαδικασία μπορεί να επηρεάσει τη γονιδιακή έκφραση. Παράλληλα, σημαντικό ρόλο έχουν οι τροποποιήσεις των ιστονών, των πρωτεϊνών γύρω από τις οποίες τυλίγεται το DNA. Όταν οι ιστόνες τροποποιούνται, η χρωματίνη γίνεται πιο χαλαρή ή πιο συμπαγής, άρα τα γονίδια γίνονται αντίστοιχα πιο προσιτά ή λιγότερο διαθέσιμα. Στο ίδιο πεδίο ανήκουν και τα μη κωδικοποιητικά RNA, μικρότερα μόρια που μπορούν να επηρεάσουν τη σταθερότητα και τη μετάφραση των μηνυμάτων που προέρχονται από τα γονίδια.

Πώς τα θρεπτικά συστατικά μπαίνουν στη συζήτηση

Η σχέση διατροφής και επιγενετικής γίνεται πιο κατανοητή αν σκεφτούμε ότι πολλές από αυτές τις βιοχημικές αντιδράσεις χρειάζονται πρώτες ύλες. Το φολικό οξύ, η βιταμίνη Β12, η βιταμίνη Β6, η χολίνη και η μεθειονίνη συμμετέχουν στον λεγόμενο κύκλο του άνθρακα. Με απλά λόγια, ο οργανισμός χρειάζεται ορισμένα θρεπτικά συστατικά για να πραγματοποιεί σωστά διαδικασίες όπως η μεθυλίωση του DNA και των ιστονών.

Αυτό δεν σημαίνει ότι η λύση βρίσκεται στην υπερκατανάλωση συμπληρωμάτων. Η επιστημονική εικόνα είναι πιο λεπτή και πιο ενδιαφέρουσα. Η επάρκεια έχει σημασία, η ανεπάρκεια μπορεί να δημιουργεί προβλήματα, αλλά η ισορροπία παραμένει το κλειδί. Τροφές όπως τα πράσινα φυλλώδη λαχανικά, τα όσπρια, τα αυγά, τα ψάρια, οι ξηροί καρποί και ορισμένα ζωικά προϊόντα, ανάλογα με το διατροφικό πρότυπο του καθενός, συνεισφέρουν σε αυτό το δίκτυο θρεπτικών παραγόντων.

Διατροφή, βάρος και μεταβολική υγεία

Οι αλλαγές στην ενεργειακή πρόσληψη, η απώλεια βάρους και η ποιότητα της διατροφής φαίνεται ότι αφήνουν επιγενετικά ίχνη. Μελέτες έχουν δείξει ότι ο διατροφικός περιορισμός μπορεί να επηρεάσει μοτίβα μεθυλίωσης που σχετίζονται με τη γήρανση και τον μεταβολισμό των λιπιδίων, τουλάχιστον σε πειραματικά μοντέλα. Σε ανθρώπους, διατροφικές παρεμβάσεις και προγράμματα απώλειας βάρους, έχουν συνδεθεί με αλλαγές στη μεθυλίωση και στην έκφραση μη κωδικοποιητικών RNA, δείχνοντας ότι ο οργανισμός ανταποκρίνεται δυναμικά στο μεταβολικό περιβάλλον. Αυτό ανοίγει έναν ενδιαφέροντα δρόμο για τη χρήση επιγενετικών υπογραφών ως βιοδεικτών, χωρίς όμως να σημαίνει ότι είμαστε ήδη στο σημείο της εξατομικευμένης «δίαιτας για το DNA» με απόλυτη ακρίβεια.

Τι γνωρίζουμε και τι μένει να αποδειχθεί

Η πιο προσεκτική ανάγνωση των δεδομένων φανερώνει ότι η διατροφή μπορεί να σχετίζεται με την επιγενετική αρχιτεκτονική του οργανισμού, αλλά τα περισσότερα ευρήματα προέρχονται από αίμα και όχι πάντα από ιστούς που μας ενδιαφέρουν περισσότερο, όπως το ήπαρ, ο λιπώδης ιστός ή το έντερο. Για ορισμένα σημεία του DNA υπάρχουν ισχυρές ενδείξεις, όμως οι γενικευμένες υποσχέσεις για πλήρη έλεγχο των γονιδίων μέσω διατροφής, δεν είναι επιστημονικά ώριμες.

Το πρακτικό συμπέρασμα είναι πιο απλό και ταυτόχρονα πιο ουσιαστικό. Μια διατροφή πλούσια σε ποικιλία φυτικών τροφίμων, φυτικές ίνες, εξαιρετικό παρθένο ελαιόλαδο, ψάρια, ξηρούς καρπούς, όσπρια και επαρκείς πηγές βιταμινών του συμπλέγματος Β φαίνεται να δημιουργεί ένα ευνοϊκό βιοχημικό περιβάλλον για τα κύτταρα. Δεν χρειάζεται πανικός, ούτε εμμονή με το «τέλειο» πιάτο. Χρειάζεται συνέπεια, γευστική νοημοσύνη και μια πιο βαθιά κατανόηση ότι αυτό που μαγειρεύουμε καθημερινά δεν θρέφει μόνο το σώμα μας σήμερα, αλλά συμμετέχει στον τρόπο με τον οποίο το σώμα μας ρυθμίζει τον εαυτό του στο βάθος του χρόνου.

ΠΗΓΗ

Επηρεάζει η διατροφή το DNA μας; Μια χημικός τροφίμων εξηγεί

Άρθρο της Μαρίας Παπακωνσταντίνου