by 
Με τρομάζει ο βραδινός ουρανός. Πιο σωστά, με τρομάζει η σκέψη της απεραντοσύνης του σύμπαντος. Είναι αυτό το ιερό δέος της ύπαρξης που δένεται με τον τρόμο. Η αίσθηση που σου τρυπάει το στομάχι πως είσαι τόσο μικρός μπροστά στον άγνωστο κόσμο που υπάρχει πέρα από εκεί που φτάνουν τα μάτια σου, πέρα από εκεί που φτάνει η συνείδησή σου.
Πότε ξεκίνησε η περιέργεια που αποκτήσατε για τον κόσμο και για τον μικρόκοσμο;
«Μπορώ να πω κάποια στιγμή στα παιδικά μου χρόνια, όπου όλα ήταν ένα μυστήριο. Μεγάλωσα σε ένα χωριό που όλο το σύμπαν ήταν το χωριό, με την περιέργεια τι είναι πίσω από το βουνό. Μια από τις μεγάλες περιέργειες. Και θυμάμαι έβλεπα μερικά άστρα που με είχαν εντυπωσιάσει και ρώταγα τι είναι αυτά εκεί πάνω. Α, ναι, μου έλεγαν, είναι τα καντήλια του ουρανού. Επειδή δεν τα βλέπεις όλα μαζί, γιατί τα πιο φωτεινά εμφανίζονται πρώτα.
Η εξήγηση ήταν ο ουράνιος καντηλανάφτης περνάει σιγά σιγά και τα ανάβει! Χρησιμοποίησα την επιστημονική μέθοδο την πρώτη φορά που είδα χιόνι. Δεν είχα δει ποτέ χιόνι στο χωριό. Έβλεπα όμως πάνω τα βουνά, οπότε η απλή απορία ήταν, η δικιά μου δηλαδή, τι είναι; Γιατί είναι άσπρα τα βουνά; Είναι παγωμένο γάλα, μου έλεγαν!
Μέχρι που είχε χιονιά μια φορά και κατέβηκε σχετικά χαμηλά το χιόνι. Ανέβηκα και είδα ότι δεν είναι γάλα. Το χαρακτηριστικό της επιστήμης είναι η διαψευσιμότητα. Δηλαδή, ενώ μπορεί να φαίνεται αστεία η δήλωση ότι τα βουνά είναι λευκά επειδή αποτελούνται από παγωμένο γάλα, είναι όμως επιστημονική δήλωση γιατί είναι διαψεύσιμη.
Διότι πράγματι μπορείς να πας εκεί και να δεις ότι δεν είναι γάλα. Ενώ να λες ο Αϊνστάιν ο μεγαλύτερος επιστήμονας όλων των εποχών, δεν είναι κατ’ ανάγκη επιστημονική δήλωση αυτή, είναι θέμα γνώμης. Εγώ μπορώ να σου πω ότι ο Αρχιμήδης ήταν σημαντικότερος δεδομένης της εποχής του, ας πούμε. Πάρα πολλά πράγματα δηλαδή είναι θέμα γνώμης, δεν είναι αποδείξιμα, δεν είναι υποχρεωτικά.
Οπότε για εμένα η ιδέα ότι η επιστήμη είναι εκείνο το είδος αλήθειας η οποία μπορεί να υποβληθεί σε έλεγχο, δεν εγγράφηκε τότε. Μια πολύ πρωτόγονη αλλά και πολύ δυνατή εγγραφή.
Η επιμελημένη μορφή της συνέντευξης Στέφανου Τραχανά εδώ
“Βλέπουμε παιδιά να έχουν απίθανη φαντασία, τα οποία πηγαίνουν στο σχολείο και η πίεση, η πίεση της ομοιομορφίας, η πίεση να είσαι με την παρέα, να πηγαίνεις με την παρέα, δρα έτσι λίγο ισοπεδωτικά. Αλλά στα δικά μου χρόνια το σχολείο ήταν δευτερεύουσα επίδραση. Στην Ιεράπετρα όταν ήμουν, το βασικό ήταν να είσαι πολύ καλός στην αλάνα, να μη σε δέρνουν, να δέρνεις, να είσαι καλός στη σφεντόνα .Εμένα το κορυφαίο σημείο της ζωής μου είναι όταν έγινα υπαρχηγός του μεγαλύτερου αλήτη της πόλης”.
“Εντάξει, ήμουν καλός μαθητής, αλλά βασικά το σιχαινόμουν το σχολείο, το θεωρούσα επιβράβευση του κομφορμισμού και της μιζέριας, καθότι όλες οι καλές οικογένειες διαγκωνίζονται ποιο παιδί θα γίνει παραστάτης της σημαίας. Ο υποχρεωτικός εκκλησιασμός, το υποχρεωτικό κατηχητικό. Αυτή είναι η μνήμη που έχω από αυτή την περίοδο μέχρι που φτάνει ένας φιλόλογος. Και μου ανοίγει τον κόσμο. Καταλαβαίνει ότι έχει ένα διψασμένο παιδί στην τάξη. Έμενε δίπλα από το σπίτι μου, με καλεί το βράδυ και αρχίζει να μου δανείζει βιβλία. Και ανοίγει ιστορία, φιλοσοφία, λογοτεχνία. Ε, αυτό ήταν μεγάλη αλλαγή στη ζωή μου”.
“Με μάγεψε κάποια στιγμή η ιδέα όταν είδα ότι μπορείς όλα τα φαινόμενα του φωτός και του ηλεκτρισμού, την περίφημη ηλεκτρομαγνητική, να τα γράψεις σε ένα χαρτάκι. Ένα χαρτάκι. Μπορώ να σας γράψω εδώ τέσσερις εξισώσεις και μέσα από αυτές τις εξισώσεις, αν ξέρεις τα μαθηματικά, όλη τη φαντασμαγορία των φαινομένων του φωτός μπορείς να τα βγάλεις μέσα από ένα χαρτάκι.”
“Ο λαϊκός άνθρωπος βιώνει πιο έντονα τις αντιφάσεις τις ηθικές. Θυμάμαι τα Ιουλιανά, πήγαινα κάθε μέρα, τρώγαμε ξύλο, δεν ήμουν σε οργάνωση, αλλά θεωρούσα ότι προσβλήθηκα σαν πολίτης όταν ένα παλιόπαιδο, ο βασιλιάς, απέλυε τον πρωθυπουργό της χώρας σου. Έχεις υποχρέωση να πηγαίνεις εκεί. Σαν ηθική υποχρέωση ήταν αυτό και όχι σαν συντεταγμένη του κόμματος”.
Οι Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης εντωμεταξύ είναι αυτοχρηματοδοτούμενες.
“Εγώ αυτό που κουβάλησα και από την πολιτική μου εμπειρία είναι ότι ο κρατισμός σκοτώνει. Ήθελα να φτιάξω έναν θεσμό ο οποίος να αποδεικνύει ότι μπορεί να ζει κερδίζοντας την εμπιστοσύνη των πολιτών εκεί έξω και όχι από το κράτος. Και για να κερδίσεις την εμπιστοσύνη των πολιτών πρέπει να κάνεις δουλειά που έχει ποιότητα. Να πιστέψεις ότι εκεί έξω υπάρχει μια κοινωνία πολιτών που εκτιμά την ποιότητα και με τη δική της ελεύθερη επιλογή, αγοράζοντας τα βιβλία.
Θεωρούσα πάντα το βιβλιοπωλείο έναν ναό του ελεύθερου πολίτη, όπου μακριά από το μάτι του κάθε Μεγάλου Αδελφού, είτε αυτό λέγεται κράτος, είτε λέγεται κόμμα, είτε λέγεται θρησκεία, οι πολίτες πηγαίνουν και βάζουν το χέρι στην τσέπη και με τη δική τους ελεύθερη επιλογή επιλέγουν ιδέες.”
“Αρκετός κόσμος θεωρεί ότι οι επιστήμονες νομίζουν ότι η επιστήμη είναι το παν. Εγώ θέλω να πω ότι δεν είναι πασπαρτού η επιστήμη. Δεν απαντάει στα μεγάλα ερωτήματα, ούτε στο ζήτημα της ευτυχίας στη ζωή μας. Δεν απαντάει, και πολύ περισσότερο δεν απαντάει στις μεγάλες αγωνίες όπως τον θάνατο, την απώλεια αγαπημένου προσώπου.
Οπότε εγώ ήμουν τυχερός να ακουμπήσω σε έναν λαϊκό πολιτισμό που είχε γνησιότητα ακόμα, σε μια λαϊκή χριστιανοσύνη που διαχειριζόταν με πολύ μεγαλύτερη ταπεινότητα τα ανθρώπινα. Τον θάνατο, την απώλεια, την αρρώστια.
Τα διαχειρίζομαι με τον παραδοσιακό άνθρωπο μέσα μου. Παίρνω τα βουνά, τα παλιά μονοπάτια. Πάω σε διάφορα ξωκλήσια σαν αγνωστικιστής, θυμάμαι και ψάλλω και κάτι.
Οπότε δεν ακουμπάω στην επιστήμη. Δεν με παρηγορεί”.
Όταν ο Δάσκαλος δεν μιλά (μόνο) για τη φυσική.
Όσοι είχαμε την τύχη, να γνωρίσουμε από κοντά τον Στέφανο Τραχανά, βιώσαμε διά ζώσης την ερμηνεία του όρου Δάσκαλος
Διαλέγω:
“Πήγα στην Κρήτη. Οι άνθρωποι αυτοί είχαν αυτοπεποίθηση και διάλεξαν κάποιον που δεν είχε καν διδακτορικό. Αυτό νομίζω είναι ύμνος για το πανεπιστήμιο».
“Και για να κερδίσεις την εμπιστοσύνη των πολιτών πρέπει να κάνεις δουλειά που έχει ποιότητα. Να πιστέψεις ότι εκεί έξω υπάρχει μια κοινωνία πολιτών που εκτιμά την ποιότητα και με τη δική της ελεύθερη επιλογή, αγοράζοντας τα βιβλία.”
“Ήθελα να διαψεύσω ένα κοινωνικό θεώρημα που λέει ότι Δημόσιο και ποιότητα και αποτελεσματικότητα είναι ασυμβίβαστα. Το αποδείξαμε ότι δεν είναι ασυμβίβαστα».
Καλησπέρα σε όλους,
Μετά από επικοινωνία με τον Στέφανο Τραχανά, ενημερώθηκα ότι η αρχική δημοσίευση της συνέντευξής του στο Reader βασίστηκε σε ένα ανεπιμέλητο κείμενο, το οποίο δεν απέδιδε με ακρίβεια τις θέσεις και το ύφος του. Η συνέντευξη έχει πλέον αντικατασταθεί από την οριστική, επιμελημένη μορφή της και, για τον λόγο αυτό, ενημέρωσα αντίστοιχα και την ανάρτηση στο ιστολόγιό μου.
Ο Στέφανος Τραχανάς μου ζήτησε να μεταφέρω τη συγγνώμη του για το λάθος που προέκυψε από την αρχική δημοσίευση και να σας ευχαριστήσει θερμά για την κατανόηση και την επιείκεια που δείξατε.
Παράλληλα, στέλνει τους θερμούς χαιρετισμούς του στην ομήγυρη του Σαββάτου και τις καλύτερες ευχές του για ένα όμορφο, δημιουργικό και ξεκούραστο καλοκαίρι.