by 
Μπορούμε άραγε να δώσουμε μία πειστική ερμηνεία σε επίπεδο Λυκείου σε όλα τα καθημερινά φαινόμενα;
Αφορμή για την ερώτηση και τον προβληματισμό αποτέλεσε το βιβλίο του εξαίρετου συναδέλφου Στέφανου Τραχανά «Το αμάρτημα της Εύας» το οποίο διαβάζω αυτές τις ημέρες και συνιστώ ανεπιφύλακτα. Κάπου στις αρχές του βιβλίου, αναφέρει ότι είναι πολύ ποιο σημαντική η ερώτηση: Βρες με απλούς συλλογισμούς ποια είναι η πιο πιθανή ακτίνα της Γης από τις παρακάτω επιλογές 640Km, 6400Km, 64000Km, από την ερώτηση: Πόση είναι η ακτίνα της Γης; Αφού για την απάντηση της πρώτης θα πρέπει να σκεφτείς επιστημονικά, ενώ για την απάντηση της δεύτερης να ανακαλέσεις απλά από τη μνήμη σου κάποιες εγκυκλοπαιδικές γνώσεις, ή να ανατρέξεις στο Google. Όλο το βιβλίο βασίζεται στην πεποίθηση ότι μπορούμε να απαντήσουμε σε επίπεδο Λυκείου σε πολύ δύσκολες ερωτήσεις, όπως πχ τι ώρα θ’ ανατείλει αύριο ο Δίας, αρκεί να σκεφτόμαστε επιστημονικά και δίνοντας την πρέπουσα αξία στις τάξεις μεγέθους.
Είναι όμως σημαντικό το ναι ή το όχι ως απάντηση της αρχικής μας ερώτησης; Θεωρώ ότι αυτό το ναι ή το όχι θα πρέπει να καθορίζει ένα σοβαρό από επιστημονική άποψη αναλυτικό πρόγραμμα σπουδών (Α.Π.Σ). Ένα πρόγραμμα σπουδών μέσα από το οποίο οι μαθητές στο τέλος της εκπαίδευσής τους, να έχουν τη δυνατότητα να ερμηνεύσουν καθημερινά φαινόμενα και τεχνολογικές εφαρμογές, έχοντας έτσι μία καλύτερη αντίληψη του φυσικού και τεχνητού περιβάλλοντος μέσα στο οποίο ζουν.
Συμβαίνει όμως αυτό με το υπάρχον Α.Π.Σ; Όταν διδάσκαμε τα κύματα και δεν κάναμε την παράγραφο της διαμόρφωσης μέσα από την οποία θα αποκτούσαν μία αντίληψη για τις αρχές λειτουργίας όλων των τηλεπικοινωνιών; Όταν δεν διδάσκουμε επαρκώς το νόμο της παγκόσμιας έλξης και τους δορυφόρους; Όταν διδάσκουμε ηλεκτρισμό αλλά δεν διδάσκουμε επαρκώς τον κινητήρα και την γεννήτρια, ή τη συμπεριφορά πυκνωτών και πηνίων στο εναλλασσόμενο; Όταν δεν διδάσκουμε το νόμο της διάθλασης και τους φακούς, φαινόμενα και τεχνήματα μέσα από τα οποία αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο;
Από παλαιότερα υποστήριζα την άποψη ότι στη φυσική θα πρέπει σε Λυκειακό τουλάχιστον επίπεδο να διδάσκουμε ως επί το πλείστον τα φαινόμενα τα οποία μπορούμε να υποστηρίξουμε λογικά-μαθηματικά και πειραματικά. Οι εγκυκλοπαιδικές γνώσεις θα πρέπει να αποτελούν ένα πολύ μικρό τμήμα της διδασκαλίας μας. Ο βασικός πυλώνας θα πρέπει να είναι η επιστημονική μεθοδολογία. Μπορούμε να δώσουμε να καταλάβουν οι μαθητές τι ενέργειες κάναμε ώστε να καταλήξουμε στο συμπέρασμα ότι κάθε πρωτόνιο ή νετρόνιο αποτελείται από 3 κουάρκ; Έστω ναι. Τότε να κατεβάσουμε τα στοιχειώδη σωματίδια στο Λύκειο. Έστω όχι Ας αφήσουμε αυτό το κομμάτι για το Πανεπιστήμιο, γιατί αλλιώς η διδασκαλία της Φυσικής δεν θ’ απέχει και πολύ από τη διδασκαλία των Θρησκευτικών. Το πρωτόνιο και το νετρόνιο αποτελούνται από 3 κουάρκς τα οποία δεν μπορούν να διαχωριστούν ποτέ, όπως ο Πατήρ, ο Υιός και το Άγιο Πνεύμα.
Και επανέρχομαι στην ερώτηση. Μπορούμε να κατεβάσουμε οποιοδήποτε θέμα στο Λύκειο; Χωρίς να είμαι σίγουρος θα έλεγα ναι. Για να συμβεί όμως αυτό θα πρέπει να έχουμε πολύ βαθιά γνώση του αντικειμένου. Πριν από αρκετά χρόνια, σε ένα συνέδριο Φυσικών ο αείμνηστος Ανδρέας Ι. Κασσέτας όπως συνήθιζε να μας εκπλήσσει, μας είχε δείξει την κέλτικη πέτρα ζητώντας μία ερμηνεία της περίεργης συμπεριφοράς της. Πέρασαν πολλά χρόνια από τότε, διάβασα πολλά άρθρα σχετικά με το θέμα, άλλα απλά και άλλα αρκετά πιο πολύπλοκα. Ομολογώ όμως ότι με καμία ερμηνεία δεν έμεινα τόσο ικανοποιημένος ώστε να μπορώ να τη μεταφέρω σε έναν μαθητή. Θέλω να πιστεύω ότι αυτή η αδυναμία μου οφείλεται στην έλλειψη της βαθιάς γνώσης του φαινομένου. Ελπίζω ότι κάποιος από τους δικτυακούς μου φίλους θα τα καταφέρει καλύτερα, επιβεβαιώνοντας έτσι την υποψία μου, ότι οποιοδήποτε θέμα μπορεί να κατέβει σε επίπεδο Λυκείου αρκεί να το γνωρίζουμε σε βάθος.
Μία απλή κατασκευή της κέλτικης πέτρας
Καλημέρα Πάνο.
Αν ήταν ψήφισμα και έψαχνες υπογραφές, θα μάζευες τη δική μου.
Ουδεμία φράση θα πρότεινα να αλλάξεις.
Διάβασα πριν 30 χρόνια για την κέλτικη πέτρα στο “Πανηγύρι της Φυσικής”. Όπως όλα τα θέματα που θίγει το βιβλίο, είναι δύσκολο και δυσεξήγητο θέμα. Γράφει εκεί ο συγγραφέας ότι με τα θέματα αυτά έχουν ασχοληθεί πολλοί και πολύ σοβαρά. Ας μη απογοητευόμαστε αν δεν μπορούμε να παρουσιάσουμε τέτοια θέματα ή ακόμα και αν δεν βρίσκουμε εξήγηση.
Να προσθέσω δύο πληροφορίες:
Το θέτεις σε ταλάντωση και αρχίζει μια περιστροφή.
Πωλείται σε πολλές εκδόσεις, από ξύλινες μέχρι πλαστικές.
Φαίνεται πως το έφτιαξαν με κουταλάκι.
Το χάσμα μεταξύ καθημερινότητας και σύγχρονης φυσικής!
Αν ανατρέξετε στα βιβλία φυσικής του 1900 – 1930 στα τότε ελληνικά γυμνάσια, ειδικά όταν προστέθηκαν και τα νέα εδάφη μετά τους βαλκανικούς πολέμους θα διαπιστώσει εκτός των άλλων τα εξής. Πολύ μηχανική ειδικά οι “απλές μηχανές” βαρούλκα, πολύσπαστα κλπ, πολύ υδροστατική (είναι η περίοδος των μεγάλων αποστραγγιστικών έργων) και πολύ μα πάρα πολύ ηλεκτρομαγνητισμός ειδικά γεννήτριες, τηλέγραφοι, τηλεφωνία, γραμμές μεταφοράς, ραδιοφωνία! Αντίστοιχα στη χημεία και στην ανθρωπολογία με αιχμή τις συνθήκες υγιεινής, τις ασθένειες κά.
Στο τότε Πολυκλαδικό Λύκειο υπήρχε μάθημα στη β΄ λυκείου, το “Ειδικά Θέματα Φυσικής” των Ορφανουδάκη – Σφαρνά με τα εξής μεταξύ των άλλων: Ηλεκτρομαγνητικά κύματα στις τηλεπικοινωνίες, φασματοσκοπία, υπέρυθρο και ακτίνες Χ, ραδιοφωνία – τηλεόραση , ειδική σχετικότητα, ο κόσμος του πυρήνα,…, γνωριμία με τα αστέρια.
Οπότε “υπογράφουμε” το κείμενο του Παναγιώτη αλλά δυστυχώς …
Έχω την πεποίθηση ότι ελάχιστα πράγματα από την καθημερινότητα μπορούν να εξηγηθούν ικανοποιητικά σε μαθητές. Διότι α) Από τον εκπαιδευτικό απαιτείται όχι μόνο βαθιά γνώση του φαινομένου που θα συζητήσει αλλά και ικανότητα να απογυμνώνει το ουσιώδες. β) Ο μαθητής πρέπει να είναι πρόθυμος να κουραστεί πνευματικά. γ) Κυρίως όμως χρειάζεται πολύς χρόνος, από την μεριά των μαθητών, για να εξοικειωθούν με πρωτόγνωρες έννοιες και να τις εμπλέξουν στους κανόνες της επιστήμης. Ας μην ξεχνάμε ότι σε μια διδακτική ώρα καλύπτουμε “ύλη” που για την ανθρώπινη ιστορία χρειάστηκαν αιώνες. Από την άλλη μεριά είναι αλήθεια ότι μόλις τα παιδιά ενδιαφερθούν για κάτι, τότε βγάζουν φτερά! Η εμπειρία μου από τη διδασκαλία σε λύκειο είναι αμελητέα, αλλά επιτρέψτε μου μια ανάμνηση από την Α Γυμνασίου, μάθημα “μέτρηση μήκους”: Δίνεται μια φωτογραφία έκλειψης Σελήνης και μπαίνει το ερώτημα: Αξιοποιήστε μόνο τη φωτογραφία για να βρείτε πόσο μεγάλη είναι η Σελήνη. Στο επόμενο μάθημα και στη συζήτηση που ακολούθησε (στο Γυμνάσιο υπάρχει αυτή η πολυτέλεια) συμμετείχαν όλοι οι μαθητές και όταν – δια την μαιευτικής μεθόδου – κατάλαβαν τι πολύτιμη πληροφορία κρυβόταν στη φωτογραφία ακούστηκε από όλους αυτό που λέει ο Καίσλερ: το ” α! ” της έκπληξης έγινε ” αχά !! ” της κατανόησης. Μια από τις ελάχιστες φορές που μου συνέβη – μέσα σε τόσα χρόνια!