by 
1941, ανακοίνωση των γερμανικών αρχών κατοχής
«Τη νύχτα της 30ής προς την 31η Μαΐου, άγνωστοι δράστες υπεξαίρεσαν τη γερμανική πολεμική σημαία από το βράχο της Ακροπόλεως. Οι δράστες θα τιμωρηθώσι δια της ποινής του θανάτου. Οι γνωρίζοντες ποιοι είναι οι δράστες και δεν το καταγγέλλουν στα στρατεύματα κατοχής, θα τιμωρηθώσι επίσης δια της ποινής του θανάτου. Απολύονται όλοι οι Διοικηταί Τμημάτων από τα Τμήματα που είναι στον περίβολο σε απόσταση…. περιορίζεται η κυκλοφορία αμέσως από τις 8 η ώρα»
Στις 30 Μαΐου του 1941, μια μέρα σαν σήμερα, δύο φοιτητές, ο Μανώλης Γλέζος (1922 –2020) και ο Απόστολος – Λάκης Σάντας (1922 –2011) πηγαίνουν στην Μπενάκειο Βιβλιοθήκη, βρίσκουν και μελετούν όλα τα σχεδιαγράμματα της Ακρόπολης. Όταν θα κατεβάσουν τη γερμανική σημαία από τον ιερό βράχο, θα αφήσουν επίτηδες επάνω στον ιστό τα δαχτυλικά τους αποτυπώματα για να μην κατηγορηθούν οι έλληνες φύλακες.
Από αφήγηση του Σάντα:
«… εμείς είχαμε βγάλει το 4ο Γυμνάσιο Αρρένων Αθηνών όπου υπήρχαν δυο συμμαθητές μας, ο ένας ήταν από την Αίγυπτο, ελληνικής καταγωγής που είχε έρθει για να βγάλει το Γυμνάσιο εδώ και να σπουδάσει Νομικά, και ο άλλος ήταν από τη Δωδεκάνησο, από τη Ρόδο και είχε έρθει εδώ, τον στείλανε οι γονείς του για να σπουδάσει Ελληνικά. Αυτός λοιπόν μας διηγείτο την κατοχή των Ιταλών στη Δωδεκάνησο που οι Ιταλοί προσπαθούσαν να εξιταλίσουν τα ελληνόπουλα εκεί και απαγορεύανε, βάζανε ως κύρια γλώσσα την Ιταλική στα σχολεία …»
Με αφορμή την σημερινή επέτειο μια ακόμα υποστολή σημαίας κατοχής στα ιταλοκρατούμενα Δωδεκάνησα, που αποτέλεσε ένα απ’ τα προσανάμματα του αναπάντεχου εγχειρήματος της 30ης Μαΐου 1941, απ’ τους Σάντα και Γλέζο και έκτοτε λειτουργεί ως αδιαπραγμάτευτο σύμβολο αντίστασης ενάντια στις διαχρονικές εκδοχές του φασισμού και του ναζισμού.
Η Ιταλοκρατία στα Δωδεκάνησα ξεκινά το 1911 και λήγει το 1943. Μετά αναλαμβάνουν οι γερμανοί και στη συνέχεια μέχρι το 1947, οι βρετανοί.
Η σχετικά ανεκτική ιταλική διοίκηση κατοχής, που αποδεχόταν την διδασκαλία της ελληνικής γλώσσας και την αυτοδιοίκηση με τον θεσμό της Δημογεροντίας, από το 1925 επιλέγει αυταρχικές μεθόδους αποδίδοντας άδειες εργασίας σε ιατρούς, δικηγόρους, δάσκαλους και καθηγητές με προϋπόθεση την ταχύρυθμη επιμόρφωσή τους στο Πανεπιστήμιο της Πίζας. Μετά το 1937 εξελίχθηκε σε τυραννία, επιβάλλοντας ως κύρια γλώσσα στα σχολεία την ιταλική, ενώ παράλληλα έκλεισε τα μέχρι τότε λειτουργούντα ελληνικά σχολεία.
Το 1925, η εκπαιδευτική εκδοχή της Ιταλικής Διοίκησης Κατοχής επέβαλε την έπαρση της ιταλικής σημαίας τις ημέρες των ιταλικών εθνικών εορτών. Μια απ’ αυτές ήταν η 28η Οκτωβρίου, επέτειος της φασιστικής πορείας των μελανοχιτώνων προς την Ρώμη. Σήμερα είναι θεσμικά καταργημένη αλλά όχι και απαξιωμένη απ’ τα ρεύματα που συγκροτούν κυβερνητικές πλειοψηφίες στην Ιταλία. Αντίθετα στη χώρα μας είναι η εθνική επέτειος του ΟΧΙ, αφού εκείνη την ημερομηνία το 1940, για λόγους συμβολικούς, ξεκίνησαν οι ιταλοί τον πόλεμο κατά της Ελλάδας.
Οι σχολικές αρχές του Βενετόκλειου Γυμνάσιου στη Ρόδο, ενός απ’ τα τρία σ’ όλα τα Δωδεκάνησα, υπάκουσαν στην εντολή της 27/10/1925, όχι όμως και οι μαθητές του.
Τρεις απ’ αυτούς, οι τελειόφοιτοι Γαβριήλ Χαρίτος (1907-1990), από τη Σύμη, Νικήτας Παχωπός (1907-1972), επίσης από τη Σύμη και Γεώργιος Χαλκιάς (1907-1978), από τα Σπόα της Καρπάθου κατέβασαν την ιταλική σημαία και στη θέση της ύψωσαν αυτοσχέδια ελληνική.
Χαρίτος, Παχωπός & Χαλκιάς
Οι μαθητές συνελήφθηκαν, «νουθετήθηκαν» και οι ελληνικές σχολικές αρχές τους επέβαλαν «αλλαγή σχολικού περιβάλλοντος». Οι δυο πρώτοι, οι συμιακοί, συνέχισαν τις σπουδές τους στο δεύτερο γυμνάσιο των Δωδεκανήσων, στο Πανορμίτειο Σύμης. Ο Χαλκιάς εξαναγκάστηκε να επιστρέψει στην πατρίδα του την Κάρπαθο, χάνοντας την εκπαιδευτική χρονιά 1925-26, αφού εκεί δεν υπήρχε γυμνάσιο. Την επόμενη χρονιά ολοκλήρωσε κι’ αυτός τις σπουδές του στο Πανορμίτειο.
Ο Χαρίτος μετά την αποφοίτησή του σπούδασε δικηγόρος στην Αθήνα, επέστρεψε στην Ρόδο και υπήρξε ο πρώτος εκλεγμένος δήμαρχος Ρόδου και αργότερα βουλευτής Δωδεκανήσου με την ΕΡΕ, ο Παχωπός σπούδασε επίσης στην Αθήνα χημικός και ο Χαλκιάς έγινε δάσκαλος στο νησί του.
Στις 27 Οκτωβρίου 2016 τοποθετήθηκε αναμνηστική πλάκα της υποστολής της σημαίας απ’ τους τρεις μαθητές του Βενετόκλειου, που όμως λόγω της τολμηρής τους ενέργειας δεν πέτυχαν να είναι και απόφοιτοι αυτού του σχολείου.
Στην τελετή αποκάλυψης της αναμνηστικής πλάκας ζητήθηκε η παρέμβαση του Μανώλη Γλέζου και αυτός ανταποκρίθηκε με την ακόλουθη επιστολή που αναγνώστηκε μπρος απ’ το σχολείο.
«Είχα τη τύχη, στα πρώτα εφηβικά μου χρόνια, η πολιτική μου ενηλικίωση να γίνει μέσα από τις μαρτυρίες ενός Δωδεκανήσιου συμμαθητή μου, του Λευτέρη Σελλά που μετέφερε στη μαθητική μας παρέα τα βιώματα του από την ιταλοκρατούμενη Ρόδο, από το καθεστώς του Φασισμού.
Η πρώτη ομάδα στην οποία μετείχα και που οι μετέχοντες (Αντώνης Μοσχοβάκης, Απόστολος Σάντας, Θεόδωρος Ραμουντάνης, Λευτέρης Σέλλας και εγώ) δώσαμε όρκο. ‘Hταν μια οργάνωση για την απελευθέρωση της Δωδεκανήσου.
Γίναμε μια πατριωτική οργάνωση, και μέσα από τα μάτια, και τις εικόνες που μας μετέφερε ο Λευτέρης Σελλάς, ο Δωδεκανήσιος συμμαθητής μας, γίναμε και μια αντιφασιστική οργάνωση.
Η πράξη των τριών μαθητών του Βενετοκλείου είχε γίνει λίγα χρόνια πριν.
Ο Γαβριήλ Χαρίτος, ο Νικήτας Παχωπός, και ο Γιώργος Χαλκιάς, όταν το 1925 αποφάσισαν όχι μόνο να υποστείλουν τη σημαία του φασιστικού καθεστώτος, αλλά και να υψώσουν την δική τους αυτοσχέδια Ελληνική, ήταν παιδιά που ήξεραν ότι η πράξη τους μετέφερε ένα μήνυμα σε όλους τους Έλληνες, αλλά κυρίως στο καθεστώς του φόβου που προσπαθούσε ο φασισμός να σπείρει στις καρδιές των Δωδεκανήσων, στους πληθυσμούς όλης της Ευρώπης. Συμβολική κίνηση, που όμως σαν λαμπάδα μετέφερε το μήνυμα της αντίστασης.
Αυτό που επιδιώκει ο φασισμός, για να μπορεί να επιβληθεί στο λαό, είναι η μετάδοση του φόβου στους πολίτες. Με τη διαρκή και επίμονη επίδειξη δύναμης, ή με σαδιστικές μεθόδους επιδιώκει την τιμωρία όσων δεν υπακούν. Κάθε πράξη που αλλάζει αυτό το σκεπτικό, μεταδίδει το φόβο και το πανικό στον ίδιο το φασισμό και σε όσους τον υπηρετούν. Και αυτό το μήνυμα, ένα νέο παιδί που έφυγε από τη Ρόδο και ήρθε στην Αθήνα το έφερε και σε εμάς. Τους μαθητές του Γυμνασίου της Αθήνας, που δώσαμε όρκο να παλέψουμε για την Απελευθέρωση της Δωδεκανήσου, για τη συντριβή του Φασισμού.
Μια λεπτή γραμμή από πράξεις συμβολικές φτιάχνουν την Ιστορία ενός λαού. Η μία πράξη γίνεται φάρος για την επόμενη, και όλες μαζί χτίζουν την ιστορία αυτού του λαού. Αιώνες αγώνων, κατακτήσεων και απελευθερώσεων, έχτισαν συνειδήσεις Αντίστασης.
Την ώρα που οι τρεις νέοι κατέβασαν από τον ιστό τη σημαία του καθεστώτος του φόβου και ανέβαζαν την Ελπίδα, είχαν συνείδηση ότι μεταδίδουν μήνυμα, ότι είναι πρόθυμοι να θυσιαστούν για να αποδείξουν ότι ο φόβος δεν πρόκειται να φωλιάσει μέσα τους, να γίνουν ένας ακόμα μικρός φάρος στην αλυσίδα από πράξεις αντίστασης που χαρακτηρίζει αυτό το λαό.
Πέτυχαν.
Το μήνυμα το πήραμε πάρα πολλοί τα επόμενα χρόνια, και συνεχίσαμε.
Και η Ελληνική σημαία κυματίζει σήμερα υπερήφανα σε όλα τα Δωδεκάνησα
Και ο Φασισμός συνετρίβη.
Στις μέρες μας, τώρα που η πατρίδα μας και πάλι κινδυνεύει, ας θυμόμαστε την πράξη του Γαβριήλ Χαρίτου, του Νικήτα Παχωπού, και του Γιώργου Χαλκιά. Και να στείλουμε το μήνυμα, ότι αυτή η λεπτή γραμμή της Αντίστασης, συνεχίζει το ταξίδι της προς το μέλλον.
Μανώλης Γλέζος
Αθήνα, 12- 10- 2016»
Καλησπέρα Γιώργο.
“Στις 27 Οκτωβρίου 2016 τοποθετήθηκε αναμνηστική πλάκα της υποστολής της σημαίας απ’ τους τρεις μαθητές του Βενετόκλειου, που όμως λόγω της τολμηρής τους ενέργειας δεν πέτυχαν να είναι και απόφοιτοι αυτού του σχολείου.”
Να υποθέσω τι; Ότι οι τρεις μαθητές τιμωρήθηκαν με αλλαγή σχολικού περιβάλλοντος εν έτει 2016;
Καλησπέρα Διονύση,
Εύλογη η απορία σου αφού το αφήγημα αναφέρεται σε γεγονότα του 1925, δηλαδή σχεδόν έναν αιώνα πριν το 2016.
Σύγχρονες αναφορές για το γεγονός πολλές. Επιλέγω μια απ’ αυτές, του 1997.
Ο Χαρίτος ήταν από μικρός ορφανός, ο πατέρας του ήταν δύτης και χάθηκε στη θάλασσα νωρίς. Ο Παχωπός, γιός συμιακού γιατρού που σταδιοδρομούσε στη Ρόδο, φαίνεται να επιχείρησε αναστολή της ποινής, αλλά όπως φαίνεται στο ακόλουθο απόσπασμα και αυτός ατύχησε.
Όλα τα αφηγήματα μαρτυρούν ότι αυτός που τιμωρήθηκε περισσότερο ήταν ο καρπάθιος Χαλκιάς. Ενώ θα μπορούσε και αυτός να αλλάξει σχολικό περιβάλλον και να συνεχίσει τις σπουδές του στο Πανορμίτειο Σύμης, ουσιαστικά εξορίστηκε για ένα σχολικό έτος στην πατρίδα του την Κάρπαθο και μόνον μετά από έναν χρόνο μετέβη στη Σύμη και ολοκλήρωσε τις σπουδές του.
Σχετικά με το ύψος των ποινών, αφηγείται και ο γιός του Γαβριήλ Χαρίτου, Γεώργιος, δικηγόρος Ρόδου:
“Η περίπολος των Ιταλών αντιληφθείσα το κατέβασμα της ιταλικής σημαίας και την ανύψωσιν της ελληνικής, έσπασε την πόρτα του περιβόλου και συνέλαβε τον Γαβριήλ Χαρίτο τον οποίο κρατώντας τον από το αφτί, κλωτσώντας τον και χτυπώντας τον, τον μετέφερε εις το Αστυνομικόν Τμήμα και εν συνεχεία εις τον Βασιλικόν Επίτροπον (Εισαγγελέα), όπου τελικά το Συμβούλιον των Εφετών, απεφάσισε λόγω της ανηλικότητός τους, να μην παραπεμφθεί εις το Στρατοδικείο όπου θα επεβάλλετο ενδεχομένως και θανατική ποινή δια τη προσβολήν του κυριάρχου συμβόλου της Ιταλίας όπως είναι η σημαία, αλλά να του επιβληθεί το διοικητικό μέτρον της εκτοπίσεως εις την Σύμην, υπό αυστηράν επιτήρησιν, όπως και έγινε. Το μεσημέρι μάλιστα συνέλαβαν και την μητέρα του Ζωοπηγή Χαρίτου το γένος Φιλίππου την οποία και αυτήν ξυλοφόρτωσαν”.
Απ’ τα προηγούμενα φαίνεται ότι ακόμα και σε ανήσυχους καιρούς οι εξουσίες αποφεύγουν να αντιπαρατίθενται με έφηβους.
Ίσως εδώ αξίζει να προστεθεί ότι η σύλληψη των τριών μαθητών αναστάτωσε την σχολική κοινότητα του Βενετοκλείου, αφού επακολούθησε αποχή των μαθητών απ’ τα μαθήματα.
Μετά την τέταρτη μέρα άρχισαν να επανέρχονται στο σχολείο σταδιακά οι μαθητές που οι γονείς τους δέχτηκαν ασφυκτικές πιέσεις απ’ τις αρχές κατοχής. Παράλληλα διαλύθηκε ο μαθητικός σύλλογος του σχολείου «Πρόοδος».
Η συγκεκριμένη μαρτυρία προέρχεται απ’ την εφημερίδα «Δωδεκάνησος» της 12/12/1925, δηλαδή περίοδο σύγχρονη των γεγονότων, με έδρα την Αλεξάνδρεια που δεν τελούσε υπό την λογοκρισία των αρχών κατοχής.
Τα περί αποχής των μαθητών του Βενετοκλείου αποφεύγουν να σχολιάσουν ή να συζητήσουν τα σύγχρονα αφηγήματα για το γεγονός υποστολής της σημαίας.
Και από την ιταλοκρατούμενη Ρόδο στην ιταλοκρατούμενη Κέρκυρα.
Η πρώτη αντιστασιακή πράξη της κερκυραϊκής νεολαίας το «Πρωτοκύριακο» του 1941.
(Πρωτοκύριακο: η 1η Κυριακή του Νοεμβρίου , σε ανάμνηση του θαύματος? της σωτηρίας του νησιού από επιδημία πανώλης).
Το Νοέμβριο, του 1941 η Κέρκυρα βρίσκεται ήδη 6 μήνες υπό ιταλική κατοχή. Επικεφαλής της εκπαίδευσης στην Κέρκυρα ορίζεται ο Ιταλός εκπαιδευτικός και ελληνιστής Κάρολος Μπριγκέντι που επιβάλλει τη διακοπή της λειτουργίας των σχολείων της Μέσης εκπαίδευσης τον Ιούνιο του 1941 «δια λόγους τάξεως». Αλλάζει τους διευθυντές των σχολείων της πόλης με Ιταλούς, ορίζει καθηγητές της ιταλικής γλώσσας (που γίνεται πλέον ισότιμη με τα ελληνικά), διαγράφει νεότερα κεφάλαια της ελληνικής ιστορίας από το μάθημα της Ιστορίας. Σε όλες τις σχολικές αίθουσες αναρτώνται πινακίδες με την προσταγή «salutate Romanamente» («χαιρετάτε με το ρωμαϊκό τρόπο»). Στόχος του Μπριγκέντι ήταν ο πλήρης εξιταλισμός της μαθητικής νεολαίας. Εξορίζει δε έναν γυμνασιάρχη και δύο καθηγητές στους Παξούς.
Μέσα σ’ αυτά, λοιπόν, τα δεδομένα για την εκπαίδευση, το Πρωτοκύριακο, στις 2 του Νοέμβρη του 1941, ξεκινά η καθιερωμένη λιτανεία στην οποία συμμετέχουν μαζικά και ιταλοί αξιωματούχοι. Στο τέλος της λιτανείας, όμως, μαθητές και μαθήτριες αντί να διαλυθούν στην Πλατεία της Ιονικής Τράπεζας, συγκεντρώνονται στο Πεντοφάναρο (αρχή της Σπιανάδας) και τραγουδούν πατριωτικά τραγούδια, ανάμεσα στα οποία και ένα του Δημ. Σταμπόγλη «Πάπια που κορφολούζεσαι στου Ιονίου τα νερά…» ένα τραγούδι – ύμνο προς την Κέρκυρα, η τελευταία στροφή του οποίου παίρνει αντιστασιακούς τόνους· αναφερόταν: «έχεις αδέλφια Κέρκυρα – δε θα καταδεχθούνε την όμορφή τους αδερφή – οι ξένοι να χαρούνε». Ένας μάλιστα μαθητής υψώνει την ελληνική σημαία. Συνεχίζουν την επιστροφή στο σχολείο τραγουδώντας πατριωτικά τραγούδια.
Οι καραμπινιέροι επιχειρούν να χρησιμοποιήσουν όπλα, όμως διστάζουν μπρος στην αντίδραση των μαθητών και μερικοί συλλαμβάνονται. Σύμφωνα με μαρτυρίες, συνεχίστηκαν και τις επόμενες μέρες και άλλες, πιο οργανωμένες, εκδηλώσεις. Στις 27 Νοέμβρη 1941 άρχισαν συλλήψεις, κυρίως καθηγητών και ακολούθησαν φυλακίσεις, ξυλοδαρμοί και νέες εξορίσεις. Οι Ιταλοί μετά τα γεγονότα αυτά δημιούργησαν και δεύτερο τόπο εξορίας, τους Οθωνούς, όπου εξόρισαν πολίτες που συμπαραστάθηκαν στους μαθητές της πόλης κρατώντας ελληνικές σημαίες και ψάλλοντας τον εθνικό ύμνο.
Το γεγονός καταγράφηκε, «ως η πρώτη μαθητική αυθόρμητη μαζική αντιφασιστική εκδήλωση στη σκλαβωμένη Ευρώπη».
Καλησπέρα Βασίλη
Ο συνάδελφος και ερευνητής Γιώργος Ζούμπος μεταφέρει εδώ την περιγραφή της ιταλικής διοίκησης για τα γεγονότα που ιστόρησες, επικαλούμενος έγγραφο της ιταλικής Καρμπινιερίας.
Στην περίπτωση των γεγονότων της Κέρκυρας εκείνος “που την πλήρωσε” δεν ήταν μαθητής αλλά ο γυμναστής Καστανιάς, που συνόδευσε τους διαδηλωτές μαθητές, συνεπλάκει με καραμπινιέρο, συνελήφθη και μετά την αποφυλάκισή του εξαναγκάστηκε να εγκαταλείψει το νησί.
Και σ’ αυτή την περίπτωση οι ιταλοί κατακτητές προσπάθησαν, σύμφωνα με τον Ζούμπο, να υποβαθμίσουν το γεγονός.