Οξυγόνο: ποιος έκοψε πρώτος το νήμα της ανακάλυψης;

τα σχολικά βιβλία αναφέρουν τον «πατέρα της Σύγχρονης Χημείας» Αντουάν Λουί Λαβουαζιέ (1743 – 1794), άλλα πάλι τον εγγλέζο Τζόζεφ Πρίστλι (1733 – 1804)

Λαβουαζιέ & Πρίστλι

οι ιστορικοί της επιστήμης στην παρασκευή του Οξυγόνου εμπλέκουν και έναν τρίτο, τον γερμανό Καρλ Βίλχελμ Σέελε (1742 – 1786) που εργάστηκε και διεύθυνε φαρμακεία στο Γκέτεμποργκ, το Μάλμε, τη Στοκχόλμη, την Ουψάλα και τελικά στο Κόπιγκ, πόλη κοντά στην Στοκχόλμη, γι αυτό εκλαμβάνεται και ως σουηδός

ο Σέελε παρασκεύασε το «αέριο της ζωής» απ’ το κιννάβαρο (οξείδιο του υδραργύρου), όμως ο «μαζεμένος» χαρακτήρας του, που του απέδωσε τον χαρακτηρισμό «ο καλόγερος της Χημείας» αλλά και η ερμητική για την τότε επιστημονική κοινότητα σουηδική γλώσσα στην οποία κοινοποίησε τα ευρήματά του, τον περιθωριοποίησαν στην κούρσα της ανακάλυψης

εξ άλλου ο σύντομος βίος του, που διακόπηκε από εισπνοή αναθυμιάσεων προερχόμενων από ενώσεις αρσενικού και κυανίου, δεν του έδωσε περιθώρια να διεκδικήσει την προτεραιότητα στην ανακάλυψη. Το μόνο που πρόκανε ήταν να παντρευτεί τρεις  μέρες πριν πεθάνει, τη Σάρα Μαργαρίτα Πολ, οικονόμο του και χήρα του προηγούμενου ιδιοκτήτη του φαρμακείου του στο Κόπιγκ, ώστε να δικαιούται να τον κληρονομήσει

για πρόσωπα της κοινωνικής τάξης της φραου Πολ δύσκολα φιλοτεχνούνται πορτρέτα την εποχή που ανασυγκροτούμε. Πάντως εμείς δεν βρήκαμε

περίπου τρία χρόνια μετά τον Σέελε, το 1774, και ανεξάρτητα απ’ αυτόν αλλά με παρόμοια μέθοδο, ο Πρίστλι απομόνωσε στο Μπίρμινχαμ, ένα συστατικό του αέρα που ενίσχυε την καύση και την αναπνοή των πειραματόζωων ποντικών. Μετά πήγε στο Παρίσι όπου ενημέρωσε, μεταξύ άλλων και τον Λαβουαζιέ για την επιτυχία του

Πρίστλι: η κατευθυνόμενη θέρμανση του HgO με ηλιακό φώς μέσω συγκλίνοντος φακού

ο Πρίστλι υπήρξε σημαντικός διανοούμενος της εποχής του. Ήταν ιερέας μιας προτεσταντικής εκδοχής, αυτής των «Ουνιταριστών», που απέρριπταν το τρισυπόστατο της θεότητας αλλά και το Προπατορικό Αμάρτημα ενώ απέδιδαν έμφαση στον κοινωνικό χαρακτήρα της θρησκείας. Η εξειδίκευση αυτών των αντιλήψεων στην πολιτική της εποχής ήταν ριζοσπαστική. Ο Πρίστλι  διακήρυξε ότι η εξουσία θα πρέπει να έχει λαϊκή αντιπροσώπευση, υπερασπίστηκε την ανεξαρτησία των αποίκων στην Αμερικάνικη Επανάσταση και στήριξε με θέρμη τη Γαλλική Επανάσταση

τίμημα των επιλογών του ήταν ο εμπρησμός του σπιτιού του στο Μπίρμινχαμ από φανατικούς εθνικιστές κατά τη δεύτερη επέτειο άλωσης της Βαστίλης, το 1791

μια απ τις αναπαραστάσεις του εμπρησμού

αυτή η ασφυκτική ατμόσφαιρα τον ανάγκασε τρία χρόνια μετά τον εμπρησμό με τη συνδρομή του Φραγκλίνου να επιλέξει τη φιλόξενη γη των Ηνωμένων Πολιτειών μαζί με τη διανοούμενη γυναίκα του, τη Μαίρη, χωρίς να επιστρέψει έκτοτε στην Αγγλία

η πλούσια διανοητική παραγωγή του αποτιμάται σε 50 θεολογικές εργασίες, 18 εργασίες για την εκπαίδευση, 18 κοινωνικές – πολιτικές πραγματείες και 50 εργασίες για τη Χημεία που συνοδεύονταν από 12 επιστημονικά βιβλία. Στην εποχή του υπήρξε γνωστός για την επινόηση και την παρασκευή του ανθρακούχου νερού ως υποκατάστατου του μεταλλικού νερού των ιαματικών πηγών

η δημοσιοποίηση των ευρημάτων του Πρίστλι και η δημόσια υποστήριξή τους στην «Πόλη του φωτός» κινητοποιεί τον Σέελε να αποστείλει γράμμα τον Λαβουαζιέ σχετικά με τα δικά του αγνοημένα αλλά πρωθύστερα ευρήματα και τις μεθόδους που ακολούθησε

όπως φαίνεται, ο επιστημονικός ανταγωνισμός αποτελεί ένα απ τα προπατορικά αμαρτήματα αυτού που λέμε επιστήμη

Οξυγόνο κι Επανάσταση  

το μοντέλο που “κυκλοφορεί” αυτή την εποχή για τις χημικές διεργασίες προέρχεται απ’ το αλχημιστικό παρελθόν της επιστήμης αφού σχετίζεται με ένα απ τα τέσσερα αρχετυπικά στοιχεία που τους απέδιδαν την συγκρότηση της ύλης, το πυρ, που στη συγκεκριμένη εκδοχή ονομαζόταν «φλογιστό»

όταν ένα υλικό καίγεται, ελευθερώνει φλογιστό, δηλαδή το ξύλο είναι πλήρες με αυτή την αβαρή και αόρατη ουσία και είναι αυτή που το καθιστά εύφλεκτο

κατά την καύση του ξύλου το φλογιστό ελευθερώνεται στην ατμόσφαιρα ενώ η στάχτη δεν περιέχει καθόλου από δαύτο. Αντίστοιχα, το ορυκτό αιματίτης όταν επεξεργαστεί με κάρβουνο γεμίζει φλογιστό και γίνεται ο χρήσιμος σίδηρος. Ένδειξη της σταδιακής απώλειας του φλογιστού αποτελεί η οξείδωσή του

εδώ ακριβώς εντοπίζεται η διαφοροποίηση του ερευνητικού προγράμματος του Λαβουαζιέ απ αυτά των Σέελε και Πρίστλι. Οι τελευταίοι θεωρούν ότι το αέριο που προέκυψε με τη θερμική επεξεργασία του οξειδίου του υδραργύρου είναι «αποφλογιστής αέρας», δηλαδή αέριο που διευκολύνει την ελευθέρωση του φλογιστού από τα θερμαινόμενα σώματα

μια απ τις διατάξεις με τις οποίες ο Λαβουαζιέ αμφισβήτησε το φλογιστό

αντιθέτως, ο Λαβουαζιέ με ιδιαίτερα προσεκτικές ογκομετρήσεις και ζυγίσεις δείχνει ότι τα σώματα που καίγονται όχι απλώς δεν χάνουν τίποτε, αντιθέτως αυξάνουν τη μάζα τους. Έτσι υπονόμευσε το μοντέλο του φλογιστού και πρότεινε ότι το αέριο που αναδείχθηκε, αποτελεί συστατικό του αέρα και διευκολύνει τις κάθε είδους καύσεις. Το διαφοροποίησε από τον «αποφλογιστή αέρα» βαφτίζοντάς το με το σημερινό του όνομα που έχει, βεβαίως, ελληνικές ρίζες: Οξυγόνο (οξύς + γένος)

δεν θα πρέπει να παραγνωριστεί ότι και οι τρεις προσπάθειες που περιγράψαμε είχαν στηριχθεί σ ένα ευφυές ενδιάμεσο βήμα, τη σύνδεση της καύσης με την ζωική αναπνοή και τη σκουριά

η προσέγγιση Λαβουαζιέ μεθοδολογικά, δηλαδή με τη χρήση λεπτών ποσοτικών χειρισμών, αλλά και εννοιολογικά με την σταδιακή αμφισβήτηση ενός απ τα αλχημιστικά μοντέλα σηματοδότησε αυτό που λέμε «Σύγχρονη Χημεία» γι αυτό και έγινε αποδεκτός ως ο «Πατέρας» της

οι ιστορικοί της επιστήμης επισημαίνουν μια παράμετρο που αμφισβητεί τις γραμμικές αναγνώσεις της επίδρασης των κοινωνικών πεποιθήσεων και στάσεων στο επιστημονικό έργο. Ο Λαβουαζιέ, ο πρωτεργάτης της Επανάστασης στη Χημεία, υπήρξε πολιτικά συντηρητικός. Αντίθετα, ο κοινωνικά ριζοσπαστικός Πρίστλι, ως επιστήμονας ακολούθησε συντηρητικές προσεγγίσεις

συμβολική «σταύρωση» του Πρίστλι – τον ακολουθεί ο σατανάς: “ο προδοτικός αντάρτης και ταραχοποιός του Μπέρμιγχαμ”

ένα όχι και πολύ γνωστό συνακόλουθο της ανακάλυψης του Οξυγόνου, εξελίχθηκε το 2001, έτος εορτασμού των εκατό χρόνων απονομής των πρώτων βραβείων Νόμπελ, που βεβαίως θεσπίστηκαν και χρηματοδοτήθηκαν από ένα χημικό, τον Άλφρεντ Νόμπελ (1833 – 1896). Αυτή τη χρονιά συστάθηκε στη Στοκχόλμη μια επιτροπή για να προετοιμάσει την απονομή ενός συμβολικού Νόμπελ Χημείας, σ εκείνον ή σ εκείνους τους χημικούς που υπήρξαν πρωτοπόροι πριν το 1901, όπως ο Ντάλτον, ο Γκιμπς, ο Παστέρ και οπωσδήποτε ο Μεντελέγιεφ

αυτή η επιτροπή, αποτελούμενη από τέσσερεις χημικούς και μια ιστορικό της επιστήμης, θεώρησε ως σημαντικότερη συμβολή στη Χημεία πριν το 1901 την ανακάλυψη του Οξυγόνου, οπότε αναγκάστηκε να αξιολογήσει τι είναι πιο σημαντικό:

η πρωτιά στην παρασκευή του Οξυγόνου ή αναγνώριση του νέου στοιχείου μέσα στο ορθό ερμηνευτικό πλαίσιο

το Οξυγόνο στη σκηνή

τα θέματα που συζητήθηκαν στις συνεδριάσεις της επιτροπής, σύμφωνα με τα πρακτικά που κράτησε η ιστορικός της επιστήμης ήσαν:

το επιχείρημα της αύξησης του βάρους των στερεών προϊόντων της καύσης δεν υπήρξε άμεσα πειστικό αφού η αμφισβήτηση του φλογιστού υπονόμευε και τα υπόλοιπα επιστημονικά μοντέλα της εποχής, όπως το μαγνητικό και το ηλεκτρικό ρευστό. Η αποδοχή τέτοιων ρευστών δεν εγκατέλειψε την επιστήμη μέχρι τις αρχές του 20ου αιώνα, αφού το καλορικό ρευστό το εισηγήθηκε ο ίδιος ο Λαβουαζιέ και ο αιθέρας εγκαταλείφτηκε με την επανάσταση της Ειδικής Σχετικότητας

οι επιστημονικές ιδέες γονιμοποιούνται ταυτόχρονα από πολλά άτομα. Κρίσιμη παράμετρος είναι η κοινωνική, οικονομική και τεχνολογική ωριμότητα της εποχής που συντελείται η κάθε ανακάλυψη. Αυτές οι παράμετροι ευνοούν ή δυσκολεύουν την γονιμοποίηση των νέων επιστημονικών ιδεών

η επικοινωνία των επιστημονικών ιδεών τις βοηθάει να εξελιχθούν αλλά ενέχει και τον κίνδυνο να επωφεληθούν άλλοι απ τις εμπνεύσεις των πρωτοπόρων

σπουδαία επιστήμη μπορεί να αναδειχθεί είτε σε εξαιρετικά οργανωμένα εργαστήρια, όπως αυτό του Λαβουαζιέ, είτε στο εργοστάσιο ζυθοποιίας που φιλοξένησε τους πειραματισμούς του Πρίστλι, ακόμα και στα ταπεινά παρασκευαστήρια των φαρμακείων που εργάστηκε ο Σέελε

αποτελεί παράβαση της επιστημονικής ηθικής το ότι ο Λαβουαζιέ δεν μνημόνευσε τις παρασκευές Οξυγόνο που προηγήθηκαν της δικής του, ενώ τις γνώριζε;

μπορούν να γονιμοποιηθούν ενδιαφέρουσες επιστημονικές ιδέες ενώ βασίζονται  σε μη έγκυρο επιστημονικό πλαίσιο;

η ανασυγκρότηση του παρελθόντος πιστοποιεί πως η επιστήμη υπήρξε ανέκαθεν «ανταγωνιστικό άθλημα». Το βασικό κίνητρο των επιστημόνων μοιάζει με αυτό των αθλητών σε ψηλό επίπεδο: είναι η πρωτιά που συνοδεύεται απ την επίγνωση ότι ο δεύτερος δεν παίρνει τίποτα

τέλος, έγινε μνεία στο ρόλο των γυναικών – συντρόφων των πρωταγωνιστών στην εξέλιξη του επιστημονικού τους έργου, ακόμα και σε περιόδους με υποβαθμισμένο τον ρόλο της γυναίκας

Μαρί Aν Πολζ – Λαβουαζιέ & Μαίρη Πρίστλι

…………………………………………………………………………………………………………………

αναγνώστη, εσύ που προσπέλασες την ανάρτηση μέχρι αυτό το σημείο, έχοντας εν τω μεταξύ οξύνει τη διαίσθησή σου με τις απαιτητικές αναρτήσεις του ηλεκτρομαγνητισμού σε 3D περιβάλλοντα ….

… μάλλον θα έχεις “κλωτσήσει” με τη συγκρότηση αυτής της επιτροπής που συνεδρίασε για να απονείμει τα ρετρό-νόμπελ, το 2001 και δεν είχες μάθει τίποτα για το έργο της

καλά κάνεις και εμπιστεύεσαι τη διαίσθησή σου!

η ανάρτηση συνοψίζει το θεατρικό έργο «Οξυγόνο» που γράφτηκε απ τους Καρλ Τζεράσι και Ρόουλαντ Χοφμαν, το 1999

αν η ήδη επιβεβαιωμένη διαίσθησή σου αμφισβητήσει και τα ιστορικά στοιχεία ή τα επιχειρήματα που αντάλλαξαν οι ήρωες του έργου, τώρα θα πρέπει να την χαλιναγωγήσεις – εδώ λάθεψε

κάτω, οι ιστορικοί ήρωες και οι γυναίκες-συνεργάτιδές τους – πάνω, οι επινοημένοι ήρωες της επιτροπής των ρετρό-νόμπελ  

η επιστήμη ως αφήγηση

ο Τζεράσι (1923 – 2015), που εικονίζεται αριστερά, γεννήθηκε στη Βιέννη και έκανε εγκύκλιες σπουδές στη Σόφια όπου εργάστηκε ο εβραίος πατέρας του ως αφροδισιολόγος. Το αντισιωνιστικό κύμα που εντάθηκε με τον του Β Παγκόσμιο Πόλεμο τον οδήγησε στις ΗΠΑ, όπου σπούδασε Χημεία, έγινε καθηγητής στο Στάφορντ και είναι γνωστός για τη συμβολή του στο χάπι αντισύλληψης, αυτό που μονολεκτικά αναφέρεται ως «χάπι». Ταυτόχρονα ασχολήθηκε με την αφηγηματική τέχνη, έγραψε θεατρικά έργα, μελέτες για τη χρήση της θεατρικής πράξης στην εκπαίδευση και ασχολήθηκε επιτυχώς και με την εκλαΐκευση της επιστήμης

ο Χόφμαν, που εικονίζεται δεξιά, είναι αντιπροσωπευτικό τέκνο του Ολοκαυτώματος. Γεννήθηκε από εβραϊκή οικογένεια στο πολωνικό Ζόλοτσιβ, το 1937, που σήμερα ανήκει στην Ουκρανία. Ο πατέρας του, πολιτικός μηχανικός, εκτελέστηκε απ τους γερμανούς για τη συμμετοχή του σε εξέγερση στο στρατόπεδο συγκέντρωσης όπου είχε περιοριστεί. Ο ίδιος και η μητέρα του πέρασαν 19 μήνες κρυμμένοι σε αποθήκη σχολείου. Σ αυτή την αποθήκη έμαθε απ τη δασκάλα μητέρα του τα πρώτα του γράμματα. Το 1949 μετανάστευσαν στις ΗΠΑ, όπου σπούδασε Χημεία και σταδιοδρόμησε ως θεωρητικός χημικός στο Κορνέλ. Κατασκεύασε στερεοχημικά μοντέλα οργανικών και ανόργανων μορίων με μεγάλη προβλεπτική ικανότητα. Γι αυτές τις εργασίες του τιμήθηκε με το Νόμπελ Χημείας του 1981, μαζί με τον γιαπωνέζο Κενίτσι Φουκούι. Ενδιαφέρθηκε και αυτός για την εκλαΐκευση της επιστήμης, τη φιλοσοφία και την ποίηση. Η επόμενη φωτογραφία πιστοποιεί ότι έχει προσωπική εμπειρία για τους χώρους που εξελίσσεται το θεατρικό «Οξυγόνο»

οι εβραϊκής καταγωγής επιστήμονες και διανοούμενοι της Κεντρικής & Ανατολικής Ευρώπης του Μεσοπολέμου κουβαλούν ως οικογενειακή – βιωματική παράδοση τη σημασία των κοινωνικών γεγονότων στην πνευματική παραγωγή αλλά και την επίγνωση για τη σκληρή ανταγωνιστική διαδρομή που οφείλει να διανυθεί μέχρι να κατακτηθεί η επόμενη κορυφή αυτής της ατέλειωτης πορείας

οι Τζεράσι & Χόφμαν έχουν αυτοπεποίθηση για όσα πέτυχαν, έτσι μπορούν να αυτοσαρκάζονται: «η ιστορία της επιστήμης αποτελεί το αντικείμενο των επιστημόνων όταν στερέψουν από επιστημονικές ιδέες»

και οι δυο πιστεύουν ότι θα πρέπει να μαθαίνουμε τους μαθητές μας πως συμπεριφέρονται οι επιστήμονες, τις φιλοδοξίες τους, τα αστεία τους, τις δυσκολίες που αντιμετωπίζουν με τα επιστημονικά περιοδικά, τις σχέσεις τους με τους χρηματοδότες και με τα «λευκά κολάρα» που ανακατεύονται στη δουλειά τους

οι άλλες εναλλακτικές που “κυκλοφορούν”, είτε προπαγανδίζουν την ατομική ευδοκίμηση ερήμην της κοινωνίας είτε είναι μηδενιστικές ή “ψεκασμένες” και δυστυχώς, αυτές κυριαρχούν στη λαϊκή συνείδηση

ο  “σπασίκλας” – το “επιστημονικό ατύχημα” – ο “τρελός επιστήμονας”

τέλος, η επιστήμη στο θέατρο δεν πρέπει να σχετίζεται μόνο με την πραγματική επιστήμη αλλά κυρίως με τους πραγματικούς επιστήμονες

……………………………………………………………………………………………..

για το θεατρικό «Οξυγόνο» έμαθα απ την Ελένη Δανίλη

μετά διαπίστωσα ότι το κείμενο του έργου  υπάρχει στο ηλεκτρονικό αποθετήριο του Τμήματος Φυσικοχημείας του Χημικού Αθηνών, χωρίς όμως να βρίσκω προφανή ίχνη για κάποιο ανέβασμά του στη χώρα

παρότι, το έργο παίχτηκε πολλές φορές με την ευκαιρία συνεδρίων Χημείας, αλλά και ανεξάρτητα από επιστημονικές εκδηλώσεις, στις ΗΠΑ, την Αγγλία, τη Γερμανία,  τον Καναδά και τη Νέα Ζηλανδία, στη Βραζιλία, στην Ιαπωνία και την Κορέα, στην Αυστρία, την Βουλγαρία και την Πορτογαλία, ενώ δραματοποιήθηκε ως ραδιοφωνικό θέατρο απ το BBC και τη γερμανική ραδιοφωνία

αν η ανάρτηση κίνησε το ενδιαφέρον σου, μπορείς να παρακολουθήσεις το «Οξυγόνο» στην εκδοχή του Madison’s University Theatre, που έχει έδρα το Ουισκόνσιν