by 
Η εμπόλεμη κατάσταση που βιώνει η ανθρωπότητα φαίνεται να έχει αντίκτυπο και στη διδακτική των φυσικών επιστημών. Με άρθρο που δημοσιεύεται στο Science προτείνεται ο εμπλουτισμός των προγραμμάτων σπουδών που αφορούν τα μαθήματα των φυσικών επιστημών, με θέματα που άπτονται της επιστήμης και του πολέμου.
Συντάκτης του άρθρου είναι η τουρκοκύπρια Sibel Erduran που επικαλείται τα αρνητικά προσωπικά βιώματα από την πολεμική εισβολή στην Κύπρο, το 1974. Σήμερα η Erduran είναι καθηγήτρια της Διδακτικής Φυσικών Επιστημών στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, διευθύντρια έκδοσης του Science & Education και μία από τους εκδότες του International Journal of Science Education. Αυτά είναι δύο απ’ τα πιο αναγνωρισμένα περιοδικά το κλάδου διεθνώς. Είναι επίσης Πρόεδρος της European Science Education Research Association (ESERA), της σημαντικότερης ένωσης για τη διδακτική φυσικών επιστημών στην Ευρώπη.
Το άρθρο είναι πρόσφατο (25/4/2024) και έχει τίτλο «War: not an unlikely topic for science lessons»
Η Erduran διερωτάται για το αν «ένα θέμα πολέμου μπορεί να συμπεριληφθεί στα μαθήματα φυσικών επιστημών και να παίξει ρόλο βοηθώντας τα μικρά παιδιά να εξελιχθούν σε κοινωνικά υπεύθυνους επιστήμονες και ειρηνικούς πολίτες».
Αφού υπενθυμίσει την συνδρομή της επιστήμης στην κατασκευή της πυρηνικής βόμβας και τις μεγάλες επενδύσεις που έχουν κατευθυνθεί προς την πολεμική βιομηχανία, επισημαίνει το ηθικό πρόβλημα των επιστημόνων απ’ αυτή την εμπλοκή και εκτιμά ότι παρόμοια ζητήματα απ’ την πολιτική ιστορία των πολέμων σε συνδυασμό με την ιστορία της επιστήμης θα πρέπει να αποτελέσουν περιεχόμενο των μαθημάτων επιστήμης.
Η συγγραφέας αντιλαμβάνεται ότι οι εθνικοί σχεδιασμοί ενδέχεται να αντιτίθενται στις ηθικές αρχές που οφείλουν να δεσμεύουν την επιστήμη και τους εκπροσώπους της, αλλά οι θεσμικές και κοινωνικές διαστάσεις της επιστήμης δεν θα πρέπει να απουσιάζουν απ’ τα σχετικά μαθήματα. Επιπλέον, «τα μαθήματα φυσικών επιστημών μπορούν να εξοπλίσουν τους μαθητές με δεξιότητες για να κατανοήσουν τους δεσμούς μεταξύ επιστήμης και πολέμου και να τους βοηθήσουν να ελπίζουν σε ένα καλύτερο μέλλον μέσω των μαθημάτων επιστήμης».
Και επιχειρηματολογεί ως εξής:
«Υπάρχει ο προφανής ηθικός λόγος για να συμπεριληφθεί το θέμα του πολέμου στα μαθήματα επιστήμης. Αν και η σύνδεση μεταξύ της επιστήμης και της ηθικής έχει συζητηθεί ευρέως και κατά καιρούς υπήρξε αμφιλεγόμενη, είναι αναπόφευκτο ότι μια τέτοια συσχέτιση θα εμφανιστεί στα μαθήματα. Για παράδειγμα, η ανάπτυξη της ατομικής βόμβας, οι πυρηνικές καταστροφές όπως το Τσερνομπίλ και οι δυνατότητες του βιολογικού πολέμου παρέχουν ήδη πολλούς λόγους για τους οποίους η επιστήμη δεν μπορεί και δεν πρέπει να διαχωριστεί από τις ηθικές επιφυλάξεις. Εάν η επιστήμη εξετάζεται όχι μόνο ως προς τις γνώσεις και τις μεθόδους της, τότε οι κοινωνικές αξίες και οι πολιτιστικοί κανόνες των επιστημόνων πρέπει να ληφθούν υπόψη για το καλό της κοινότητας. Εξάλλου, η επιστήμη μπορεί επίσης να συμβάλει δυνητικά στην επίλυση συγκρούσεων. Σκεφτείτε, για παράδειγμα, πώς η επιστήμη έχει αποδώσει τεχνολογίες που μας επιτρέπουν να αναλύουμε δορυφορικές εικόνες σε περιοχές συγκρούσεων, βοηθώντας στον αφοπλισμό».
Αντιλαμβάνεται ότι η εισαγωγή νέων αντικειμένων στα ήδη υπερφορτωμένα μαθήματα επιστήμης θα δημιουργήσει εύλογες αντιδράσεις γι’ αυτό προτείνει ευέλικτη δέσμη προσαρμογών και ενοποίηση στόχων με τα μαθήματα ιστορίας.
Επιπλέον, επισημαίνει ότι απαιτείται εκπαιδευτική έρευνα και παραγωγή εκπαιδευτικού υλικού προς αυτή την κατεύθυνση ώστε να προταθούν βιώσιμες εκπαιδευτικές προτάσεις για την εκπαίδευση των καθηγητών και την αποτελεσματική διδασκαλία στις τάξεις.
Ως προφανές πρόβλημα σ’ αυτή την καινοτομία θεωρεί την συναισθηματική κληρονομιά του πολέμου που μπορεί να είναι τραυματική, ιδιαίτερα για εκείνους τους μαθητές που μπορεί να προέρχονται από ζώνες συγκρούσεων σε όλο τον κόσμο. Επιπλέον, «ορισμένοι δάσκαλοι μπορεί να μην προσεγγίζουν αυτό το θέμα με βάση τις προτεινόμενες στρατηγικές, αλλά μάλλον να αντιμετωπίσουν το μαθήματα με προσωπικές εμπειρίες». Επιπλέον, «ο πόλεμος και άλλες καταστάσεις σύγκρουσης συχνά εμπλέκουν μέρη που έχουν θεμελιωδώς διαφορετικές προοπτικές στην ερμηνεία των γεγονότων, προκαλώντας δυνητικά εχθρότητα και πολιτική ανησυχία μεταξύ των μαθητών». Επομένως οι εκπαιδευτικοί της επιστήμης θα πρέπει να είναι προσεκτικοί στην αντιμετώπιση του θέματος του πολέμου χωρίς να υποστηρίζουν απόψεις που θα αποξενώνουν ορισμένους μαθητές.
Αναγνωρίζει ότι «ίσως η κύρια υπόθεση αυτού του άρθρου να αντιμετωπίσει τις αντιρρήσεις ορισμένων αναγνωστών. Μπορεί κανείς πραγματικά να μάθει να είναι αντιπολεμικός μέσω της μελέτης του πολέμου; Μπορεί η επιστήμη να υπηρετήσει πραγματικά την ειρήνη όταν τόσο μεγάλο μέρος της ιστορίας και του παρόντος της σχετίζεται με πολεμικές συγκρούσεις;»
Και καταλήγει συναισθηματικά: «το επτάχρονο παιδί μέσα μου εξακολουθεί να ελπίζει ότι η ειρήνη είναι η μόνη μας πραγματική επιλογή, και έτσι πρέπει να εξελιχθούν τα πράγματα. Τα μαθήματα επιστήμης πρέπει να διαδραματίσουν ρόλο για χάρη της μείωσης του πόνου και της διατήρησης της ανθρωπότητας».
Η αναφορά στο άρθρο γίνεται όχι γιατί προκαλεί ενθουσιασμό μια ακόμα προσθήκη στο περιεχόμενο διδασκαλίας των φυσικών επιστημών. Ούτε γιατί ευελπιστώ πως στην μεγάλη κλίμακα μια τέτοια εκπαιδευτική παρέμβαση δεν θα δυναμιτιστεί από εθνικιστικούς αλυτρωτισμούς.
Το παρουσίασα διότι μετά την πρόσφατη οδηγία της υπουργού παιδείας της Γερμανίας να αναλάβουν τα σχολεία να προετοιμάσουν τους μαθητές και για το ενδεχόμενο πολέμου, στο πλαίσιο της πολιτικής προστασίας ακολουθεί ένα περιοδικό επιστήμης υψηλού κύρους, το Science, και ανοίγει με το συγκεκριμένο άρθρο παρόμοιο ζήτημα, έστω από φιλειρηνική σκοπιά.
Αυτή την ατζέντα θεράπευαν μέχρι τώρα όσοι καθηγητές φυσικών επιστημών θεωρούσαν πρόσφορο να συνδέουν την επιστήμη με τις ιστορικές και κοινωνικές της διαστάσεις, ενώ οι εκπαιδευτικοί θεσμοί εξέφραζαν επιφυλάξεις ή ρητές αντιρρήσεις σ’ αυτές τις διδακτικές παρεμβάσεις. Και μάλιστα σε εποχές που δεν φυσούσαν οι άνεμοι του πολέμου.
Στην σημερινή συγκυρία, που οι καιροί είναι ταραγμένοι, οι ίδιοι θεσμοί αλλά και περιοδικά κύρους, που συμβουλεύουν τους θεσμούς, κινούνται προς την αντίστροφη κατεύθυνση, φέρνοντας τον πόλεμο στις τάξεις.
Όταν πυκνώνουν οι αναφορές για προετοιμασία των μαθητών στο ενδεχόμενο πολέμου και για τη συμβολή των μαθημάτων επιστήμης στην ειρηνική διευθέτηση των διαφορών, ενώ η Ουκρανία και η Γάζα φλέγονται χωρίς να διαγράφεται βραχυπρόθεσμα ειρηνική προοπτική, διερωτάται κανείς αν τέτοιες εκπαιδευτικές παρεμβάσεις διευκολύνουν ή αποτρέπουν την εξοικείωση των μαθητών με τα χειρότερα. Και η απάντηση που θα προκύψει απ’ την πράξη θα είναι ανεξάρτητη απ’ τις προθέσεις των σχεδιαστών που τις προτείνουν.
Καλημέρα Γιώργο.
Αφού συνυπογράψω το τελευταίο μέρος του άρθρου, στο οποίο εκφράζεις τις επιφυλάξεις σου, να προσθέσω κάτι.
“μας επιτρέπουν να αναλύουμε δορυφορικές εικόνες σε περιοχές συγκρούσεων, βοηθώντας στον αφοπλισμό».
Γιατί εγώ έχω την άποψη ότι οι δορυφορικές εικόνες εξασφαλίζουν την νίκη στο πεδίο των μαχών;
Έχω λάθος πληροφόρηση ότι οι δορυφόροι του Μανσκ, τέθηκαν από την αρχή στην υπηρεσία της Ουκρανίας, για την άμυνά της, αλλά και για την επίθεση σε ρώσικους στόχους; (Αυτό άσχετα με τις αλλαγές θέσης και αντιφάσεις του Μάνσκ…)
Τον αφοπλισμό λοιπόν ή τη νίκη στον πόλεμο;
Τελικά μάλλον θέλουν κάποιοι να μας προετοιμάσουν για τον πόλεμο, που όλο και πλησιάζει;
Καλημέρα παιδιά και καλή Πρωτομαγιά. Μάλλον αφελής και οπωσδήποτε συναισθηματικά φορτισμένη η προσέγγιση. Διότι πάντα θα υπάρχουν κάποιοι, που θα λένε «δεν ενδιαφέρει αν ο γάτος είναι άσπρος ή μαύρος, αρκεί να ξετρυπώνει τα ποντίκια», όπως είδαμε και δίπλα.
Διονύση καλημέρα, χαίρε Αποστόλη
Συνεχίζω από κει που το αφήσατε ….
…. δεν υπήρξε αντίστοιχη σπουδή για τα εκπαιδευτικά συστήματα χωρών όπου εξελίσσονται μακροχρόνιες συρράξεις, παρότι η UNESCO συντρέχει και εκεί. Θυμίζω το Σουδάν, την Συρία, την ταλαίπωρη περιοχή των Κούρδων νότια και ανατολικά στην Τουρκία, την Αρμενία, το Αφγανιστάν.
Μπορώ να υποθέσω ότι η τωρινή εγρήγορση έχει σχέση με τις εκπαιδευτικά αναβαθμισμένες χώρες Φινλανδία, Βαλτικές, Πολωνία και Γερμανία, που βρίσκονται κοντά στην φωτιά.
Αλλά, και με τις … αντικοινωνικές αντιδράσεις που εξελίχθηκαν σε εκπαιδευτικούς χώρους, ενδεικτικά στο Columbia.
Την δεκαετία του 70’ όταν άκουσα το ακόλουθο τετράστιχο του Μπρεχτ, το αντιμετώπισα ως αμιγώς προπαγανδιστική τέχνη με αναφορές σε άλλες εποχές.
Οι διδακτικές παρεμβάσεις που σχολιάζουμε, με διέψευσαν.
Το τετράστιχο:
Όταν αυτοί που βρίσκονται ψηλά
μιλάνε για ειρήνη
ο φτωχός λαός
να ετοιμάζεται για πόλεμο
Ωραία η ανάρτηση.
“οι καιροί είναι ταραγμένοι”,
οι μαθητές και ο πόλεμος δεν θα έπρεπε να συνυπάρχουν στην ίδια πρόταση.
Δεν μπορώ να φανταστώ πως ο εκπαιδευτικός, θα προετοιμάσει τους μαθητές του, για πόλεμο;! αδυνατώ.
“Αγαθές” προθέσεις σε επικίνδυνους καιρούς
Μετά τα ψηφιακά παιγνίδια με τις παιγνιδομηχανές και τα πληκτρολόγια με τον εθισμό του νεαρόκοσμου μεταξύ του enter, delete, ctrl+shift, που τα ψηφιακά ‘θύματα” επανέρχονται στο διηνεκές, με τα παιδιά να μην κατανοούν την ψηφιακή και την κοινωνική πραγματικότητα, τώρα μέσω της “επιστημοσύνης” ο εθισμός και η αποδοχή του πολέμου είναι προ των πυλών?
Προφανώς δεν απευθυνόμαστε σε ενήλικα ακροατήρια, που έχουν κάποιες προαπαιτούμενες γνώσεις, ίσως και ιστορικές αναφορές, αλλά σε παιδιά με υπό διαμόρφωση σκέψη, κουλτούρα, πολιτιστικά προϊόντα, ήθος, ύφος και όλα τα συναφή της παιδαγωγικής επιστήμης.
Αλήθεια πιστεύει η συντάκτης ότι το αποτύπωμα της εικόνας θα είναι η καμένη Χιροσίμα ή τα εντυπωσιακά μανιτάρια των πυρηνικών δοκιμών στη νήσο Bikini?
Θα είναι τα απαστράπτοντα F-16 ή τα αποτελέσματα των “έξυπνων” βομβών πάνω στον άμαχο πληθυσμό?
Θα είναι το ωραίο χρώμα του νέφους μουστάρδας ή τα χιλιάδες τυφλά θύματα στον μεγάλο πόλεμο?
Για να μην μακρηγορώ: Πίσσα και πούπουλα όπως έλεγε και ο Λούκι Λουκ!!!
Καλησπέρα.
Η ιστορία έχει επαναληφθει σε πολλές περιπτώσεις:
O πολιτικός ωμά και χωρίς φόβο λέει τι πρέπει να γίνει «οδηγία της υπουργού παιδείας της Γερμανίας να αναλάβουν τα σχολεία να προετοιμάσουν τους μαθητές και για το ενδεχόμενο πολέμου, στο πλαίσιο της πολιτικής προστασίας»
Και οι λεγόμενοι οργανικοί διανοούμενοι (στη συγκεκριμένη περίπτωση η επιστήμων η οποία προφανώς στον τομέα της είναι κορυφαία) αναλαμβάνουν να ντύσουν επιστημονικοφανώς την προγραμματισμένη ενέργεια.
Φαντάζομαι πόσο θα βοηθηθούν τα παιδιά στη Γάζα αν μάθουν τον τρόπο λειτουργίας του περίφημου διεθνούς αριθμού 112 ώστε να φύγουν από εκεί που είναι και ας μην έχουν που να πάνε, που να μείνουν, τι να φάνε, που να βρουν φάρμακα και πολύ πιθανόν να σκοτωθούν, αλλά έχοντας την γνώση περί του 112.
Επικαιροποιείται, νομίζω και εγώ, δυστυχώς, το στιχάκι,
Όταν αυτοί που βρίσκονται ψηλά
μιλάνε για ειρήνη
ο φτωχός λαός
να ετοιμάζεται για πόλεμο
καλησπέρα σε όλους,
ψάχτηκα, θυμήθηκα τη νιότη μου, έκανα αυτοκριτική,
φταίμε οι παλιοί, νομίζω, Βασίλη, και άλλοι φίλοι,
διότι ανεχτήκαμε, έως βοηθήσαμε, ώστε οι δήθεν συνεχιστές του ΚΚΕεσ και του Πατριωτικού ΠΑΣΟΚ, τα απόλυτα σκουπίδια δηλαδή, να επιβιώσουν, αλλά μέχρι και να κυβερνήσουν,
ενώ ο Καιάδας, στην ιδιαίτερη Πατρίδα μου έχει χώρο…
καλησπέρα στην παρέα
Του κακοφάνηκε του Διονύση το παράδειγμα με το οποίο η Erduran πραγματεύτηκε την συμβολή της επιστήμης στον αφοπλισμό. Το ξαναθυμίζω:
“μας επιτρέπουν να αναλύουμε δορυφορικές εικόνες σε περιοχές συγκρούσεων, βοηθώντας στον αφοπλισμό»
Αλλά και ο Βασίλης προβληματίστηκε για την εισαγωγή του πόλεμου στα μαθήματα επιστήμης, με δεδομένη την εξοικείωση των μαθητών με τα ψηφιακά παιχνίδια πολέμου.
Για να δούμε μια ακόμα εξειδίκευση που προτείνει η Erduran, με παραπομπή στο άρθρο της, για την θεματική “Β Παγκόσμιος Πόλεμος”, στα πλαίσια δραστηριοτήτων STEM.
Τι είναι η βόμβα «bouncing bomb»;
Είναι επινόηση του 1943, ώστε οι βόμβες να ξεπερνούν τα αντίμετρα των γερμανών κάτω απ’ το νερό και να πλήττουν αποτελεσματικά τα φράγματα στον ποταμό Ρουρ.
Σε βίντεο των 30 sec, φαίνεται η λειτουργία της.
Για να έχει την κατάλληλη ταχύτητα και στροφορμή η βόμβα, πρέπει να ριφθεί από συγκεκριμένο ύψος. Το ύψος τότε καθοριζόταν απ’ την τομή δυο φωτεινών δεσμών που έφευγαν απ’ το βομβαρδιστικό. Το επόμενο σχήμα διευκρινίζει την τεχνική.
Στην συγκεκριμένη εκπαιδευτική πρόταση οι μαθητές με ηλικίες 9 – 11, καλούνται, μελετώντας το προηγούμενο σενάριο, να υπολογίσουν την γωνία Θ που θα έχει η πίσω δέσμη ως προς το σκάφος ώστε να αναγνωριστεί το επιθυμητό ύψος. Το ακόλουθο σχήμα διευκολύνει την κατανόηση.
Στα πλαίσια του STEM προτείνεται να προσομοιώσουν οι μαθητές το αεροπλάνο με χαρτόνι, ενώ διαθέτουν δυο φακούς.
Το συγκεκριμένο παράδειγμα δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι βοηθά τον αφοπλισμό, ούτε την ειρηνική επίλυση των διαφορών.
Προσδοκά το ενδιαφέρον των μαθητών με την ένταση που συνοδεύει τα «παιχνίδια πολέμου» και σίγουρα δεν προσφέρεται για γερμανούς μαθητές.
Γι’ αυτούς, υποθέτω, ότι θα υπάρξει τροποποίηση με αναφορά στις βόμβες V-1 & V-2, που επινόησε ο σπουδαίος μηχανικός Βέρνερ φον Μπράουν. Είναι αυτός που επιμελήθηκε στη συνέχεια το πρόγραμμα Απόλλων της NASA και η τεχνογνωσία του τον απάλλαξε απ’ την κατηγορία «εγκληματίας πολέμου».
Ξαναθυμίζω ότι το άρθρο φιλοξενήθηκε στο Science
Πολύ ενδιαφέρον το θέμα. Εξαιρετικά ενδιαφέρον και το άρθρο στο κορυφαίο επιστημονικό περιοδικό Science της SIBEL ERDURAN.
Και ένα σχόλιο, άσχετο με την κουβέντα που γίνεται.
Πόσο χαίρομαι που μια γυναίκα, από άλλη χώρα, έχει μια τόσο υψηλή θέση. Διδάσκει στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, είναι διευθύντρια έκδοσης του Science & Education και είναι μία από τους εκδότες του International Journal of Science Education.
Αναρωτιέμαι αν ποτέ θα ζήσουμε κάτι ανάλογο στη χώρα μας. Μια γυναίκα μετανάστρια να λαβει μια τόσο υψηλή θέση.
Μια δεύτερη ματιά στο προτεινόμενο εκπαιδευτικό υλικό
θυμίζω ότι το άρθρο του Science ενδιαφέρεται για την ειρηνική επίλυση των διαφορών σ’ αυτή την περίοδο που τα ανοιχτά πολεμικά μέτωπα ανησυχούν τους λαούς και τις κυβερνήσεις του κόσμου.
Τα προγράμματα στα οποία παραπέμπει η συγγραφέας του άρθρου, με την υπόδειξη ότι μπορούν να βοηθήσουν τους εκπαιδευτικούς και ερευνητές της διδακτικής για να οικοδομήσουν διδακτικές στρατηγικές, αναφέρονται στον Β Παγκόσμιο Πόλεμο.
Τα πέντε απ’ αυτά έχουν αναπτυχθεί από αμιγώς εκπαιδευτικούς οργανισμούς. Το Πανεπιστήμιο του Sheffield, το Αστεροσκοπείο του Greenwich, δυο απ’ το teachers tv και απ’ το National Schools’ Observatory.
Τα υπόλοιπα τρία αναφέρουν ως “publiser”, εταιρίες με άμεση εμπλοκή στην αμυντική βιομηχανία. Την Siemens, την Rolls Royce και την Bae Systems – A British multinational aerospace, defence and information security company, σύμφωνα με την Wikipedia.
Οι εκπαιδευτικές προτάσεις των τριών τελευταίων σχετικά με την ειρήνη, δημιουργούν επιφυλάξεις ως προς τις προθέσεις τους.
Θυμίζουν αυτόν τον λύκο που του ανατέθηκε να φυλάξει τα πρόβατα.