Μαθήματα Πατριδογνωσίας

Σ’ ένα απ’ τα τελευταία οικόπεδα της γειτονιάς ξεκίνησαν χωματουργικά έργα. Η περιοχή συνεχίζει να αξιοποιείται με τίμημα την αύξηση του ύψους των νέων οικοδομών.

Φάρος Νέας Σμύρνης.

Φάρος χωρίς ποτέ να έχει φιλοξενήσει φωτεινό σηματοδότη.

Φάρος, που η παρετοιμολόγηση της λέξης της επιβάλει να κατάγεται απ’ το φαίνομαι (1).

Φάρος, αφού αυτός ο λόφος αποτελεί το ψηλότερο σημείο της ευρύτερης περιοχής μετά το Φαληρικό Δέλτα και πριν τους πρόποδες του Υμηττού. Βοσκοτόπι πριν το 1930, ο Φάρος Νέας Σμύρνης βορειοανατολικά εφάπτεται με τον ιστορικό Δήμο της Αλωπεκής, τη σημερινή Δάφνη, παλαιότερα Κατσιπόδι, την γενέτειρα του Σωκράτη και του Αριστείδη.

Την αυγή του 2026 οι κάτοικοι της γειτονιάς βρήκαν την οδό Νίκης αποκλεισμένη από αστυνομικούς. Αιτία ένα οικόπεδο που τα χωματουργικά έργα σκόνταψαν σε άσκαστο βλήμα και απαγορεύτηκε η πρόσβαση μέχρι την έλευση των πυροτεχνουργών.

Όταν ο δρόμος ξαναέγινε προσβάσιμος, αποδόθηκαν σε κοινή θέα τρεις αρχαίοι τάφοι.

Οι άνθρωποι της Αρχαιολογικής Υπηρεσίας που βρέθηκαν για αποτύπωση στο οικόπεδο, μας πληροφόρησαν ότι με πρώτη εκτίμηση αποτελούν συλημένα ταφικά ευρήματα μεταξύ του 1^ου π.Χ. αιώνα και του 2^ου μ.Χ. και ότι είχαν επίσης βρεθεί παρόμοιοι στη διάρκεια των χωματουργικών του απέναντι οικοπέδου, πολυκατοικίας πλέον.

Οι μικρές διαστάσεις τους με οδήγησαν να υποθέσω ότι προορίζονταν για βραχύσωμους ανθρώπους, ίσως παιδιά, και το πωρολιθικό υλικό που κατασκευάστηκαν μάλλον αποκλείει να ανήκουν σε επιφανείς οικογένειες.

Ζούμε πάνω από σπασμένα μάρμαρα

Στην ευρύτερη περιοχή δεν βρέθηκαν πολλά αρχαιολογικά ευρήματα.

Εξαίρεση αποτελούν οι οκτώ  τάφοι που αναδείχθηκαν το 2008, στη διάρκεια δημιουργίας τάφρου για να περάσουν σωλήνες φυσικού αερίου, σε σχετικά κοντινή απόσταση νότια απ’ τον Φάρο, στην πλατεία Άνοιξης. Οι σαρκοφάγοι χρονολογήθηκαν ως ταφές του 5^ου και 4^ου π.Χ. αιώνα. Οι δυο βρέθηκαν ασύλητοι. Τα υλικά κατασκευής τους ήταν διαφορετικά. Άλλα παραπέμπουν σε πεντελικό μάρμαρο, άλλα στο υποδεέστερο μάρμαρο Υμηττού και οι περισσότεροι σε ταπεινό πωρολιθικό υλικό (2).

Ο σημερινός διαβάτης αντιλαμβάνεται ότι περπατά πάνω από τμήμα παλαιού νεκροταφείου αφού κάποιοι απ’ αυτούς αξιοποιήθηκαν ως δημόσιο μνημείο, κάτω απ’ το πεζοδρόμιο, καλυμμένοι με άθραυστο διαφανές προστατευτικό πλαίσιο.

Στην ενδιάμεση απόσταση από τους τάφους της Πλατείας Άνοιξης και του Φάρου έχει βρεθεί στην οδό Βαπορίδου, επιτύμβια στήλη του 5^ου αιώνα π.Χ. και αργότερα, το 2022, σε άλλο οικόπεδο στην ίδια οδό, προέκυψαν θραύσματα αγγείων του 3^ου π.Χ. αιώνα. Τα ευρήματα αναδείχθηκαν κατά την ανοικοδόμηση της περιοχής όταν οι όμορφες μονοκατοικίες των Σμυρνιών οικιστών εξελίχθηκαν σε προσοδοφόρους πολυώροφους γίγαντες που έκρυψαν τη θέα και τον ήλιο.

Οι αρχαιολόγοι εκτίμησαν ότι αυτά τα ευρήματα σηματοδοτούν κάποιον αρχαίο δρόμο, ανατολικότερα απ’ την Φαληρική Οδό. Η Φαληρική Οδός αναπαριστάνεται στο χάρτη στην κορυφή της ανάρτησης. Περνούσε νοτιότερα απ’ το γήπεδο του Πανιωνίου και κατευθυνόταν προς τον Άγιο Σώστη και από κει στο Κουκάκι, στη σημερινή οδό Φαλήρου, όπου επίσης εκτίθενται σε δημόσια θέα ενδιαφέροντα αρχαιολογικά ευρήματα (3).

Εκεί, νοτίως του «Πανιωνίου» χωροθετείται και ο βωμός ο αφιερωμένος «τω Αγνώστω Θεώ» που συνάντησε ο Απόστολος Παύλος ανεβαίνοντας την Φαληρική Οδό προς την Αθήνα. Σήμερα σ’ αυτό τον τόπο υπάρχει ο ιδιωτικός ναός των Αγίων Θεοδώρων που ακολουθεί το Παλαιό Ημερολόγιο.

Σπαράγματα του αρχαίου τείχους που όριζε και προστάτευε την Φαληρική Οδό στην περιοχή του ναού των Αγίων Θεοδώρων. Επιπλέον διακρίνεται και το πρώτο μετά τη θάλασσα πηγάδι με «ανάλατο» νερό (η φωτογραφία απ’ την αναφορά 4).

Οι αρχαιολόγοι εκτιμούν ότι

«η συγκέντρωση τάφων στο νοτιοδυτικό τμήμα της Νέας Σμύρνης σχετίζεται με τη συνήθεια των αρχαίων Ελλήνων να θάβουν τους νεκρούς τους εκτός των τειχών, κατά μήκος πολυσύχναστων δρόμων σε κοντινές περιοχές γύρω από την πόλη. Αυτό γινόταν προκειμένου να μπορούν να μεταβαίνουν εκεί με ευκολία για τις απαραίτητες τελετουργίες και προσφορές. Επιπλέον, επιθυμούσαν οι τάφοι τους, ιδίως οι πλέον μνημειώδεις, να βρίσκονται σε κοινή θέα. Έτσι, θα μπορούσαν όλοι να αντιληφθούν το πόσο τιμήθηκε ο νεκρός από την οικογένειά του, αλλά και να διαπιστώσουν την οικονομική επιφάνεια της τελευταίας» (3).

Η διαδρομή από τους οκτώ τάφους στην Πλατεία Άνοιξης προς την Πλατεία Σκατζουράκη και απ’ εκεί στην Πλατεία του Φάρου, ίσως να ορίζει έναν ακόμα αρχαίο δρόμο απ’ το Φάληρο προς την Δάφνη, τον αρχαίο Δήμο Αλωπεκής.

Δίπλα σε βλήματα όλμων από μάχες που τις νομίζαμε ξεχασμένες

Η περιοχή του Φάρου Νέας Σμύρνης αποτέλεσε πεδίο εκτέλεσης 114 πολιτών απ’ τα στρατεύματα Κατοχής και τους Έλληνες συνεργάτες τους, στις 9 Αυγούστου του 1944. Οι εκτελεσμένοι συνελήφθησαν στην ευρύτερη περιοχή, απ’ τις γειτονιές του σημερινού Νέου Κόσμου, τα Αρμένικα, το Δουργούτι, τον Αϊ Γιώργη και άλλοι απ’ τη Δάφνη και τη Νέα Σμύρνη.

Το βλήμα του όλμου θα πρέπει να προήλθε απ’ την επιχείρηση των Αγγλικών στρατευμάτων ενάντια στο σώμα του ΕΛΑΣ που υπερασπιζόταν τη Νέα Σμύρνη και περί την 20^η Δεκεμβρίου του 1944 είχε απωθηθεί στην περιοχή του Φάρου, ενώ βαλλόταν με εγγλέζικα πυρά απ’ την Πλατεία Σκατζουράκη (5).

Η Παραμονή των Χριστουγέννων του 1944 βρήκε τον ΕΛΑΣ να συμπτύσσει τις δυνάμεις του στη Δάφνη – Κατσιπόδι, έχοντας οριστικά απωλέσει τη Νέα Σμύρνη.

Η αποκομιδή

Οι τάφοι, μετά από μια ακόμα μικρή ταλαιπωρία, απομακρύνθηκαν απ’ την οικοδομή και το οικόπεδο σκάφτηκε για να υποδεχτεί τα θεμέλια.

Στο μεσοδιάστημα απ’ την αποκάλυψη των ταφικών μνημείων μέχρι τη μεταφορά τους στις αποθήκες της Αρχαιολογικής Υπηρεσίας μάθαμε γεγονότα 80 ετών, όταν η γειτονιά μας ήταν μικρός οικισμός, αλλά και πριν 25 ολάκερους αιώνες όταν πέρναγε κάποιος αρχαίος δρόμος προς τον τότε Δήμο Αλωπεκής.

Ένα μήνα μετά, στη μεγάλη κλίμακα

Λίγο αργότερα, τον Φεβρουάριο του 2026, άνοιξαν κάποια σεντούκια στην Κεντρική Ευρώπη και εκτέθηκαν σε ηλεκτρονική δημοπρασία φωτογραφίες που απαθανάτιζαν τους μελλοθάνατους του πιο γνωστού Μπλόκου του 1944, αυτού της Πρωτομαγιάς στην Καισαριανή.

Τα ευρήματα επανάφεραν στη δημόσια συζήτηση, αδικαίωτες όπως φάνηκε, ιστοριογραφίες, προκαλώντας σε κάποιους πολίτες που συμμερίζονται την τρέχουσα εκδοχή της Ιστορίας, συγκρατημένη αλλά αυθεντική συγκίνηση (6) και σε κάποιους άλλους, που επιχειρούν την αναθεώρησή της, να εκπέμπουν παραινέσεις για να αποτρέψουν συναισθηματικές προσλήψεις, γιατί αυτές προκαλούν «ισοπεδωτική και τοξική προσέγγιση» των συγκεκριμένων ντοκουμέντων (7).

Ιδιαίτερα στην τρέχουσα ταραγμένη συνθήκη που βιώνει όλη η ανθρωπότητα, ο μέσος πολίτης επιδιώκει εναγώνια μέσα από μια ατομικιστική θεώρηση της ζωής να συνταχθεί με την «σωστή πλευρά της Ιστορίας».

Όμως αραχνιασμένα αρχεία που κρύβουν τους σκελετούς του παρελθόντος ανοίγουν για να τροφοδοτήσουν τα «χρηματιστήρια τέχνης», τάφοι ανώνυμων αρχαίων οικιστών που αναδύονται όταν επιχειρούμε να θεμελιώσουμε μια πιο άνετη πολυώροφη ζωή, εκρηκτικά υλικά που παραχώθηκαν δίπλα στα κατάλοιπα αρχαίας μνήμης και δρόμοι που οδηγούσαν σε περιοχές που έδρασαν πρόσωπα που σηματοδοτούν τον παγκόσμιο πολιτισμό, όπως ο Σωκράτης, μας θυμίζουν ότι δεν είμαστε οι πρώτοι σ’ αυτή τη γειτονιά. Ούτε πρέπει να ζήσουμε σαν να διεκδικούμε να είμαστε οι τελευταίοι.

Αυτά τα μαθήματα πατριδογνωσίας μας παρωθούν, έστω και φευγαλέα, να ζυγίσουμε τη «σωστή πλευρά της Ιστορίας» με τη συλλογική ιστορική μνήμη που βρίσκεται μόλις κάτω απ’ τα πόδια μας.

Ας θυμηθούμε πως επιλέγει να απαντήσει ο θιασάρχης του ταλαίπωρου μπουλουκιού, στον «Θίασο» του Θόδωρου Αγγελόπουλου, μπρος απ’ το γερμανικό εκτελεστικό απόσπασμα (8):

εγώ ήλθα απ’ τη θάλασσα, απ’ την Ιωνία

εσείς από που ήλθατε;

Αυτές οι δώδεκα λέξεις, αλλά με τα δικά μου λόγια, τα καθόλου ποιητικά:

Εγώ ξέρω γιατί είμαι εδώ και γιατί αντιπαρατίθεμαι. Εσείς ξέρετε;

Η ανάρτηση ακούμπησε στα ακόλουθα

1. Ν. Σαραντάκος, Στον φάρο, οι λέξεις έχουν τη δικιά τους ιστορία, 19/8/2024
2. Α. Ντόβα, Νέα Σμύρνη, αρχαίοι τάφοι επί της οδού Αγίας Σοφίας, 2020
3. Γ. Γιαννακόπουλος (εποπτεία), Ν. Σμύρνη, απ’ την καταστροφή στη δημιουργία, έκδοση Δήμου Νέας Σμύρνης, 2019
4. Α. Λερίου, Παλαιό Φάληρο, όψεις και ιστορία της πόλης και του Δήμου, έκδοση Δήμου Π. Φαλήρου, 2017
5. Μ. Χαραλαμπίδης, Δεκεμβριανά, 1944 – η Μάχη της Αθήνας, Εκδόσεις Αλεξάνδρεια, 2014
6. Ν. Σεβαστάκης, Τα βλέμματα, τα σώματα και το τραγούδι τους, Lifo, 18/2/2026
7. Σ. Καλύβας, Απ’ την εικόνα στην ουσία, Καθημερινή, 24/2/2026
8. Θ. Αγγελόπουλος, Θίασος, Εγώ ήλθα απ’ τη θάλασσα, 1 min, 1975