Ο Πλάτωνας, ο Αριστοτέλης και ο Πτολεμαίος με «όχημα» την αραβική επιστήμη…

Ο Πλάτωνας, ο Αριστοτέλης και ο Πτολεμαίος με «όχημα» την αραβική επιστήμη μετακενώνονται στην μεσαιωνική Ευρώπη.

Ένα ταξίδι στην Al-Andalus (Μάλαγα – Γιβραλτάρ – Χέρεθ – Κάντιθ – Σεβίλλη – Κόρδοβα – Γρανάδα – Ρόντα) μέσα από την επιστήμη των Αράβων της Ανδαλουσίας.

Η μουσουλμανική κατάκτηση της Ιβηρικής ξεκίνησε την άνοιξη του 711, όταν ο Μούσα ιμπν Νουσαϊρ κυβερνήτης του Μαγρέμπ έστειλε στρατό υπό την αρχηγία του Ταρίκ ιμπν Ζιγιάντ για να διασχίσει το θαλάσσιο πέρασμα των «Στηλών του Ηρακλέους», το σημερινό Γιβραλτάρ. Ο Ταρίκ στη συνέχεια κατέλαβε την Κόρδοβα και το Τολέδο, την πρωτεύουσα των Βησιγότθων.

Όταν ο πρώτος Αμπασίδης χαλίφης Αμπού αλ–Αμπάς αλ-Σαφάχ κατέλαβε την Δαμασκό σφαγιάζοντας όλα τα μέλη της δυναστείας των Ομεϊαδών, ο Αμπντ αλ-Ραχμάν διέφυγε στην Ανδαλουσία, όπου το 756 παγίωσε την εξουσία του στην Κόρδοβα, ανήγειρε το μεγάλο Τζαμί το 786 και μετέτρεψε την πόλη σε σπουδαίο πολιτισμικό κέντρο της μεσαιωνικής Ευρώπης. Ο ιστορικός αλ-Μακαρί για την Κόρδοβα του 10^ου αιώνα έγραφε: «…Σε τέσσερα πράγματα η Κόρδοβα ξεπερνά τις πρωτεύουσες του κόσμου. Η γέφυρα στο ποτάμι, το τζαμί,… και το σπουδαιότερο από όλα η επιστημοσύνη», – (βλ. JOHN FREELY, Ο ΠΛΑΤΩΝ ΣΤΗ ΒΑΓΔΑΤΗ,  η συμβολή των επιστημών του μεσαιωνικού Ισλάμ στη διαμόρφωση του δυτικού κόσμου, ΠΑΤΑΚΗΣ, 2013). Αυτή η Αραβική επιστημονική και πολιτισμική «άνοιξη» στο χαλιφάτο της Κόρδοβα, με αυξομειώσεις διήρκησε μέχρι το 1492, που ο Φερδινάνδος Β΄ της Αραγονίας σε συνεργασία με την  Ισαβέλλα της Καστίλης κατέλαβαν τη Γρανάδα εκδιώκοντας τελικά τους μουσουλμάνους και τους εβραίους από την Ισπανία, Reconcinsta = ανακατάκτηση το ονομάζουν οι ισπανοί.

Κατά τον «Ιβηρικό Μεσαίωνα», υπήρξε αξιοσημείωτη ανταλλαγή γνώσεων προς διάφορες κατευθύνσεις. Αρχικά, η γνώση μετακενώθηκε από την Ανατολή στη Δύση, με έναν τεράστιο αριθμό έργων από την ισλαμική Ανατολή να φθάνουν στην al-Andalus. Εκείνη την περίοδο, μια σημαντική μεταφραστική προσπάθεια επιστημονικών εργασιών από την κλασική αρχαιότητα, υποστηριζόμενη από το χαλιφάτο των Αββασιδών, υλοποιείται στην Αλ-Άνδαλους. Ταυτόχρονα, νέες θεωρίες αναπτύχθηκαν και δημιουργήθηκαν. Η συγχώνευση αυτής της γνώσης με την υπάρχουσα γνώση στη Χερσόνησο οδήγησε σε μια χρυσή εποχή για τις επιστήμες, ξεκινώντας από τον 10ο αιώνα και μετά, βλ.:

https://www.legadoandalusi.es/project/astronomy-in-al-andalus/?lang=en

Στην al-Andalus, η αστρονομία διέπρεψε μεταξύ των επιστημών λόγω των πρακτικών εφαρμογών της στη ναυσιπλοΐα, τη χρονομέτρηση και τη χωρική μέτρηση. Ένα από τα ζητήματα που έπρεπε να λύσουν οι άραβες αστρονόμοι της εποχής ήταν ο ακριβής υπολογισμός των ωρών για την καθημερινή προσευχή (πότε), όπως επίσης και η εύρεση των γεωγραφικών συντεταγμένων της Μέκκα (προς τα πού). Οι αστρονόμοι της al-Andalus συνέβαλαν σημαντικά με την παραγωγή πραγματειών και την ανάπτυξη αστρονομικών οργάνων. Στην al-Andalus, υπήρχαν αξιόλογοι αστρονόμοι όπως ο Ibn al-Zarqalluh (γνωστός στη Δύση ως Azarquiel), με σπουδαίο έργο. Επιπλέον, μια ποικιλία αστρονομικών οργάνων, ιδιαίτερα οι αστρολάβοι, κατασκευάστηκαν στην al-Andalus, πρωτότυπα των οποίων συναντάμε σε μουσεία επιστημών.

Ο Abu Ishaq Ibrahim ibn Yahya al-Naqqash al-Zarqali (1029–1087), λατινοποιημένος ως Arzachel, που γράφεται επίσης Az-Zarqali, ήταν κορυφαίος Άραβας μαθηματικός και ο κορυφαίος αστρονόμος της εποχής του. Έζησε στο Τολέδο της Καστίλλης της Αλ Άνδαλους (τώρα Ισπανία)… Τα έργα του ενέπνευσαν μια γενιά Ισλαμικών αστρονόμων στην Ανδαλουσία.  Ο Az-Zarqali δεν ήταν μόνο ένας θεωρητικός επιστήμονας αλλά και ένας εφευρέτης. Οι εφευρέσεις και τα έργα του έθεσαν το Τολέδο στο πνευματικό κέντρο της Αλ Άνδαλους. Ο Al-Zarqali κατασκεύασε τα περίφημα ρολόγια του Τολέδο. Τα ρολόγια ήταν σε χρήση μέχρι το 1135, όταν ο βασιλιάς Αλφόνσος VI προσπάθησε να ανακαλύψει πώς λειτουργούσαν και ζήτησε από τους στρατιώτες του να τα διαλύσουν. Μόλις αποσυναρμολογήθηκαν, κανείς δεν μπορούσε να τα ξανασυναρμολογήσει. Συνδυάζοντας τη θεωρητική γνώση με την τεχνική δεξιοτεχνία, διέπρεψε στην κατασκευή οργάνων ακριβείας για αστρονομική χρήση. Εφηύρε έναν επίπεδο αστρολάβο, μια συσκευή που ήταν «καθολική», γιατί μπορούσε να χρησιμοποιηθεί σε οποιοδήποτε τόπο… Αυτό το όργανο έγινε γνωστό ως Saphaea στη Λατινική Ευρώπη.    Ο Al-Zarqali έγραψε επίσης μια πραγματεία για την κατασκευή ενός  διαγράμματος του Πτολεμαϊκού μοντέλου. Αυτό το έργο μεταφράστηκε στα ισπανικά τον 13ο αιώνα με εντολή του βασιλιά Αλφόνσο Χ σε ένα τμήμα του Libros del Saber de Astronomia με τίτλο «Libros de los laminas de los vii planetas».  Ο Al-Zarqali διόρθωσε τα γεωγραφικά δεδομένα του Πτολεμαίου, συγκεκριμένα το μήκος της Μεσογείου. Ήταν ο πρώτος που απέδειξε με βεβαιότητα την κίνηση του αφηλίου σε σχέση με το σταθερό φόντο των άστρων. Συνέταξε αστρονομικούς πίνακες που επέτρεπαν σε κάποιον να βρει τις ημέρες κατά τις οποίες ξεκινούσαν οι κοπτικοί, ρωμαϊκοί, σεληνιακοί και περσικοί μήνες, άλλοι πίνακες που δίνουν τη θέση των πλανητών σε οποιαδήποτε δεδομένη στιγμή, και ακόμη άλλοι διευκολύνοντας την πρόβλεψη ηλιακών και σεληνιακών εκλείψεων, (Ο Gerard of Cremona αργότερα απέδωσε το έργο στα λατινικά),

βλ.:https://www.islamicspain.tv/the-science-and-culture-of-islamic-spain/25-subjects-of-science-and-culture/astronomy/https://inference-review.com/article/andalusian-astronomy-in-the-eleventh-century

Ποιητής και αστρολόγος στην αυλή του εμίρη της Γρανάδα ήταν ο Αμπάς ιμπν Φιρνάς (810-887) – γεννημένος στη Ρόντα, ο οποίος εκτός των άλλων κατασκεύασε στην Κόρδοβα ένα αστεροσκοπείο  με πλανητάριο, κρικωτή σφαίρα, και ένα ρολόι νερού που έδειχνε τις ώρες της προσευχής. Αποπειράθηκε επίσης να πραγματοποιήσει πτήση στον αέρα πηδώντας από τη στέγη του παλατιού «Ρουσάφα» της Κόρδοβα με ένα ανεμόπτερο δικής του επινόησης, με το οποίο έμεινε αρκετή ώρα στον αέρα πριν τραυματιστεί κατά την προσγείωσή του.  Στην Κόρδοβα διέπρεψαν σημαντικοί «ιατροφιλόσοφοι» που το έργο τους ήταν οδηγός σε όλη τη μεσαιωνική Ευρώπη. Ο Σουλεϊμάν… αλ-Ανταλουσί (944) με το έργο του «Γενεές γιατρών και σοφών ανδρών»  αποτελεί ένα από τα πληρέστερα σωζόμενα αραβικά έργα σχετικά με την ιστορία της ιατρικής.

Ο Αμπού…αλ-Ζαχράουι (936-1013) με το τριάντα τόμων έργο του «Κιτάμπ αλ-ταζρίφ», καθόρισε την ιατρική εκπαίδευση στη μεσαιωνική Ευρώπη, μεταφράζοντάς το στα λατινικά από τον Γεράρδο της Κρεμόνας (Gerard of Cremona, 1114-1187, από τους σημαντικότερους μεταφραστές αραβικών έργων κατά τον 12ο αιώνα. Μετάφρασε πάνω από 70 βασικά έργα της επιστήμης στα λατινικά. Με αυτόν τον τρόπο, μετακένωσε την αραβική και ελληνική πνευματική παράδοση στους Ευρωπαίους στοχαστές. Οι μεταφράσεις του έθεσαν τις βάσεις για μελετητές όπως ο Roger Bacon, ο Albertus Magnus, ο Thomas Aquinas και ο Copernicus).  Σημαντικός μεταφραστής αραβικών επιστημονικών κειμένων ιατρικής, αστρονομίας και μαθηματικών είναι ο  Adelard of Bath (1075-1160), Άγγλος φυσικός φιλόσοφος του 12ου αιώνα. Είναι γνωστός τόσο για τα πρωτότυπα έργα του όσο και για τη μετάφραση πολλών σημαντικών ελληνικών επιστημονικών έργων αστρολογίας, αστρονομίας, φιλοσοφίας, αλχημείας και μαθηματικών στα λατινικά από αραβικές εκδόσεις, οι οποίες στη συνέχεια εισήχθησαν στη Δυτική Ευρώπη. Η παλαιότερη σωζόμενη λατινική μετάφραση των «Euclid’s Elements» είναι μια μετάφραση του 12ου αιώνα του Adelard από μια αραβική έκδοση. Είναι γνωστός ως ένας από τους πρώτους που εισήγαγε το αραβικό σύστημα αριθμών στην Ευρώπη.

Η συστηματική μελέτη της αριστοτέλειας φιλοσοφίας στην Ανδαλουσία ξεκινά με τον Αμπού Μπακρ…αλ-Σάεγ ιμπν Μπάτζα (Σαραγόσα 1070), με τριάντα βιβλία, σχολιαστής του Αριστοτέλη και του Γαληνού. Υπήρξε ο πρώτος Άραβας φιλόσοφος στην Ανδαλουσία που απέρριπτε τη χρήση των επικύκλων του Πτολεμαίου ως ασύμβατη με την αριστοτελική θεωρία των ουρανίων κινήσεων. Εντούτοις σύμφωνα με τον Μαϊμονίδη (εβραίος φιλόσοφος και συγγραφέας, που έγινε ένας από τους πιο παραγωγικούς και επιδραστικότερους μελετητές της Τορά. Επιφανής αστρονόμος και ιατρός που υπηρέτησε ως προσωπικός ιατρός του Σαλαντίν. Γεννήθηκε στην Κόρδοβα το 1138,  εργάστηκε ως ραβίνος, ιατρός και φιλόσοφος στο Μαρόκο και την Αίγυπτο, και πέθανε στο Κάιρο το 1204), ο ιμπν Μπάτζα χρησιμοποιούσε έκκεντρους κύκλους για την εξήγηση των κινήσεων των πλανητών. Ακολουθώντας τον Ιωάννη Φιλόπονο, υποστήριζε πως κίνηση έχουμε  όταν η κινητήρια δύναμη είναι μεγαλύτερη από την αντίσταση και πως η ταχύτητα είναι ανάλογη προς τη διαφορά μεταξύ δύναμης και αντίστασης.

Ένας κορυφαίος μαθηματικός και αστρονόμος από τη συνοριακή πόλη της Μαδρίτης (al-Majra) στην κεντρική Ισπανία ήταν και ο Maslama al-Majriti (πέθανε το 1007). Στην αυλή των Ομαγιάδων του αλ-Χακάμ Β’, παρήγαγε μια βελτιωμένη μετάφραση του αστρονομικού έργου του Πτολεμαίου Almagest. Κυκλοφόρησε τους αστρονομικούς πίνακες του al-Khwarizmi. Επέδειξε επίσης τη χρήση της άλγεβρας για επιχειρηματικές συναλλαγές και φορολογία. Εισήγαγε τεχνικές τοπογραφίας και τριγωνοποίησης. Ο Joannes Hispalensis (1133-53, της σχολής του Τολέδο), μετέφρασε αργότερα την πραγματεία του για τον αστρολάβο στα λατινικά. Ο Al-Majriti πιθανότατα έγραψε μια σημαντική επιτομή για τη χημεία, που ονομάζεται Rutbat al-Hakeem (Τα βήματα του σοφού).

Προφανώς και οι καθολικοί βασιλείς δεν είναι αμέτοχοι της ανάπτυξης των επιστημών. Ενδεικτικά ο Alfonso X (1221-1284).  Ισπανός βασιλιάς της Καστίλλης και του Λεόν από το 1252–1284. Γνωστός ως Αλφόνσο ο Σοφός κατέλαβε την πόλη Cá¡diz το 1262. Η μητέρα του, Beatriz, ήταν κόρη του Γερμανού βασιλιά Φιλίππου της Σουηβίας. Φιλοδοξούσε να γίνει αυτοκράτορας της Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Η παπική αντίθεση και η ισπανική απόρριψη τερμάτισαν αυτή τη φιλοδοξία.   Ο Αλφόνσο επέδειξε μεγάλο σεβασμό για τον πολιτισμό και τις βιβλιοθήκες του Τολέδο. Υποστήριξε τη μεταφορά της γνώσης και των τεχνών: Υπό την αιγίδα του, μελετητές μετέφρασαν αραβικά και εβραϊκά έργα στα καστιλιάνικα και στα λατινικά. Υποστήριξε επίσης μια συλλογή νομικών οδηγών, συμπεριλαμβανομένου του «Siete Partidas». Επιπλέον, έγραψε ένα βιβλίο λατρευτικής ποίησης, το «Las Cá¡ntigas de Santa Maráa», το οποίο αποκαλύπτει τη χριστιανική στάση απέναντι στους Μουσουλμάνους και τους Εβραίους, καθώς και βιβλία για το σκάκι και άλλα παιχνίδια. Το ενδιαφέρον του για την αστρονομία οδήγησε στη σύνταξη των πινάκων «Alfonsine». Προώθησε επίσης τη μετάφραση και τη μελέτη πολλών επιστημονικών και ιστορικών έργων. Τα έργα αυτά διατηρήθηκαν και διαδόθηκαν στη βόρεια Ευρώπη. Εκεί συνέβαλαν στην ανάπτυξη της μάθησης σε πανεπιστήμια και ιατρικές σχολές. Υλικό για τα παραπάνω και στο:

https://www.islamicspain.tv/curriculum/glossary/#zarqali

Και η θέση της γυναίκας σε όλα αυτά; Στα ισλαμικά σχολεία της Κόρδοβα εργαζόταν αρκετές γυναίκες αντιγραφείς ή απασχολούνταν ως δασκάλες και βιβλιοθηκάριοι, ενώ κάποιες ελάχιστες από αυτές εργαζόταν και ως γιατροί ή νομικοί.

Τελειώνοντας την μικρή αυτή περιοδολόγιση στη χώρα της Ανδαλουσίας, ας αναφέρουμε ένα μικρό απόσπασμα από το ποιητικό έργο του ιμπν Χαζμ (994-1064), στο «Κολιέ της περιστέρας», για μια «βαριά αρρώστια»:

Ο έρωτας, ο Θεός να σ’ ευλογάει, είναι αρρώστια βαριά,

Που η θεραπεία της πρέπει να είναι ανάλογη με την οδύνη.

Είναι μια αρρώστια υπέροχη, μια πάθηση ευπρόσδεκτη.

Όσοι δεν την έχουν δεν θέλουν να έχουν ανοσία, και

Όσους τους χτυπήσει δε θέλουν γιατρειά.

ΥΓ. Διαβάζουμε στην ιστορία της Ε΄ Δημοτικού και όχι μόνον: «…τα χρόνια των Παλαιολόγων, … που ήταν η τελευταία πνευματική αναλαμπή του Βυζαντίου, λίγο πριν τη δύση του, ως την Άλωση της Πόλης από τους Τούρκους. Μετά από αυτή, πολλοί βυζαντινοί λόγιοι που κατέφυγαν στην Ιταλία, μετέφεραν εκεί χειρόγραφα με αρχαία κείμενα. Έδωσαν έτσι τη σκυτάλη της κληρονομιάς της αρχαιότητας και του Βυζαντίου στη Δύση»!

Τελικά ο Πλάτωνας και ο Αριστοτέλης «εμφανίστηκαν» στη μεσαιωνική Ευρώπη μετά την Άλωση ή τα τεκμήρια δείχνουν και άλλους σημαντικότερους δρόμους?