τι έμεινε απ το 1918; – τι θ αφήσει το 2020;

το μέλλον με έκφραση σφίγγας, στην οδό Ερμού

πως πέρασε στη συλλογική μνήμη η πανδημία γρίπης του 1918;

ποιά θέση κατέλαβε στα σχολικά εγχειρίδια;

υπάρχουν μνημεία που να θυμίζουν τα τουλάχιστον 20.000.000 των νεκρών;

αυτό που ζούμε σήμερα, θα ξεχαστεί ή θα μνημονεύεται ως Ιστορία;

Εμφανίστηκε την άνοιξη του 1918 στα χαρακώματα των εμπολέμων κοντά στη λήξη του Πρώτου Παγκόσμιου Πόλεμου και κορυφώθηκε το ίδιο φθινόπωρο, αλλά οι λογοκριμένες εφημερίδες των αντιμαχόμενων δεν έκαναν αναφορές στην γρίπη ως αιτία θανάτου των στρατιωτών. Η ιστορική παράδοση προβλέπει την «ηρωοποίηση» των νεκρών στρατιωτών στους πολέμους και ένας τέτοιος δοξαστικός αποχαιρετισμός δεν συνάδει με αιτία θανάτου τη … γρίπη. Επιπλέον, η συγκεκριμένη γρίπη είχε ένα ιδιαίτερα ανατριχιαστικό χαρακτηριστικό. Ενάντια σε κάθε λαϊκή αλλά και ιατρική παράδοση, κατέβαλε το δημιουργικό τμήμα των κοινωνιών, δηλαδή κυρίως νέους 20 – 40 ετών. Το γιατί δεν έχει βρει ακόμα ομόθυμες ερμηνείες. Η Ευγενία Μπουρνόβα διαπιστώνει ότι τα θύματα της ίδιας γρίπης στην Αθήνα του 1918 ήταν κυρίως άνδρες μεταξύ 25 και 40 ετών, στρατιώτες & αξιωματικοί ή προέρχονταν από λαϊκά στρώματα (1).

Έτσι, αρχικά βόλεψε να ονομαστεί «Ισπανική Γρίπη», αφού οι πρώτες δημόσιες αναφορές έγιναν μόνο από ισπανικές εφημερίδες, που δεν τελούσαν σε στρατιωτική λογοκρισία. Αψευδής μάρτυρας της σχετικής λογοκρισίας στην εμπόλεμη Ελλάδα της εποχής, αποτελούν οι λευκές στήλες στα σώματα των ελληνικών εφημερίδων αυτής της περιόδου. Ειδήσεις για κρούσματα γρίπης στον ελληνικό τύπο ανιχνεύονται μόλις τον Ιούλιο του 1918 και πυκνώνουν σχετικά, τον Οκτώβριο του ίδιου έτους, χωρίς να αποτελέσουν σε καμία περίπτωση το κεντρικό θέμα. Η εφημερίδα της Θεσσαλονίκης ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ, εντός της εμπόλεμης ζώνης στην βαλκανική εκδοχή του Πρώτου Παγκόσμιου Πόλεμου, έχει λιγότερες απ τις μισές αναφορές από εκείνες του αθηναϊκού ΕΜΠΡΟΣ. Το ίδιο και ο ΡΙΖΟΣΠΑΣΤΗΣ, που έχει και τις περισσότερες λογοκριμένες λευκές στήλες και διαμαρτύρεται για το «ψαλίδι» (στο φύλλο της 20/ 10/ 1918) στον αρμόδιο υπουργό Συγκοινωνιών, Αλέξανδρο Παπαναστασίου. Η λογοκρισία καταργείται στις 27/ 11/ 1918, πλην των εφημερίδων της εμπόλεμης Μακεδονίας.

Η γρίπη του 1918 επανήλθε στον δημόσιο λόγο μόλις το 2009, με την ευκαιρία της γρίπης Η1Ν1

τα σχολικά εγχειρίδια

Ο γεωγράφος Φρεντί Βινέ, βρίσκει μόνο πέντε δευτερεύουσες αναφορές στα δέκα γαλλικά βιβλία Ιστορίας της λυκειακής τάξης που διδάσκεται ο Πρώτος Παγκόσμιος Πόλεμος. Ο Βινέ εκτιμά τους θανάτους από τη γρίπη στη Γαλλία, να φτάνουν στους 91.000 το 1918 και τους 35.000 το 1919 (2).

Στην Ελλάδα, η «Μεγάλη Γρίπη» κατέγραψε 700 απώλειες στην Πάτρα, 1500 στην Αθήνα, 5000 στη Θεσσαλονίκη και 5000 στη Δυτική Μακεδονία. Η φίλη Ελένη, με εμπειρία και γνώση της Ιστορίας του Λυκείου, ελέγχοντας τα αντίστοιχα ελληνικά εγχειρίδια Ιστορίας δεν συνάντησε κάποια συγκεκριμένη νύξη. Η μόνη αναφορά που υπάρχει, βρίσκεται στη Βιολογία της Γ Γυμνασίου, ως άσκηση στην ενότητα «Ασθένειες». Είναι η ακόλουθη

οι ιστοριογραφικές επιλογές

Η «Μεγάλη Γρίπη» προσέβαλε τους εμπόλεμους κατά την τελευταία φάση του Πρώτου Παγκόσμιου Πολέμου. Για τους ηττημένους οι ιστοριογράφοι εστίασαν  στην εθνική ταπείνωση, την πείνα και την ανεργία, γεγονότα που αξιολογήθηκαν ως σημαντικότερα από τη γρίπη του 1918. Για τους νικητές, δύσκολα η ιστορική μνήμη συνδυάζει τον θάνατο στο πεδίο της μάχης με αιτία την γρίπη.

Μια περίπτωση που σκιαγραφεί την προηγούμενη ιστορική επιλογή είναι η ανάμνηση του θανάτου του ποιητή Γκιγιόμ Απολινέρ, στις 9/ 11/ 1918 από τη γρίπη. Ο Απολινέρ είχε απομακρυνθεί απ τη μονάδα του στις 17/ 3/ 1916, λόγω του τραυματισμού του στο κεφάλι. Η συλλογική μνήμη τον έχει καταγράψει ως θανόντα στο «καθήκον». Αυτή η εντύπωση έχει αποτυπωθεί ανεξίτηλα στη γαλλική πολιτιστική παράδοση από την γκραβούρα που φιλοτέχνησε προς τιμή του ο Πικάσο, και τον αναπαριστά ως τραυματία πολέμου.

Η Ελλάδα, μια απ της χώρες που ιστόρησε κι αυτή «ένδοξα» τον Πόλεμο, τον αντιμετώπισε ως προτεραιότητα σχετικά με το δεύτερο και πιο θανατηφόρο κύμα της γρίπης του 1918. Ενδεικτική είναι η πρόσκληση που απεύθυνε στους φοιτητές η διοίκηση του Πανεπιστήμιου να συμμετάσχουν στην «πάνδημη» δοξολογία στις 26 Οκτωβρίου 1918, για να τιμηθεί η απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης το 1912, αλλά κυρίως για να γιορταστεί η προ λίγων ημερών είσοδος του συμμαχικού στόλου στην Κωνσταντινούπολη.

εφ. ΕΜΠΡΟΣ, 26/ 10/ 1918

Αυτή η πρόσκληση του πρύτανη αντέβαινε με την προ δέκα ημερών απόφαση του Πανεπιστήμιου, για την αναστολή της έναρξης των μαθημάτων αλλά και με τους υγειονομικούς κανόνες που οι καθηγητές της Ιατρικής Κ. Σάββας, Μ. Σακορράφος και Χ. Μαλανδρίνος εισηγήθηκαν  στην πολιτεία, ως επικεφαλείς του «Ιατροσυνεδρίου», όπως ονομαζόταν ο υγειονομικός γνωμοδοτικός θεσμός το 1918.

εφ. ΕΜΠΡΟΣ, 18/ 10/ 1918

Στις 26 Οκτωβρίου του 1918, παρόμοιες τελετές έγιναν χωρίς υγειονομικές προφυλάξεις σ όλες τις μεγάλες ελληνικές πόλεις, ενώ τα σχολεία της χώρας είχαν κλείσει και τα καφενεία και οι ταβέρνες όφειλαν να διώχνουν τους θαμώνες μετά τις 10 το βράδυ για να περιοριστεί η μετάδοση της αρρώστιας.

τα ατομικά βιώματα και η συλλογική μνήμη

Τα είκοσι εκατομμύρια των νεκρών της γρίπης του 1918, είχαν συγγενείς που πένθησαν. Φιλοτεχνήθηκαν μνημεία που καταγράφουν τους νεκρούς της πανδημίας του 1918;

Θα τα συναντήσουμε μόνο σε περιοχές που δεν επέλεξαν την ηρωική αντιμετώπιση του Πρώτου Παγκόσμιου Πόλεμου. Τέτοια περίπτωση είναι η Νέα Ζηλανδία που έστειλε στρατιώτες στα μέτωπα του πολέμου, αλλά ως συμβατική υποχρέωση στην Βρετανική Κοινοπολιτεία στην οποία ανήκε.

Dr Margaret Cruickshank

Με το άγαλμα της γιατρού Cruickshank, στο Waimate της Νέας Ζηλανδίας, τιμώνται οι υγειονομικοί της χώρας, που πέθαναν απ τη γρίπη του 1918 συντρέχοντας τους ασθενείς τους (3).

Αλλά και η μνήμη των αυτοχθόνων μαορί που πέθαναν απ τη γρίπη και ενταφιάστηκαν σε ομαδικούς τάφους, σμιλεύτηκε στην πέτρα με την ιδιαίτερη παραδοσιακή τεχνοτροπία της φυλής. Το μνημείο βρίσκεται στην κοιλάδα Ōngarue, πάντα στη Νέα Ζηλανδία (4).

Η εμπόλεμη Ελλάδα του 1918 επιλέγει την ηρωική αφήγηση της περιόδου στην οποία υποτάσσονται τα προσωπικά βιώματα στο συλλογικό νικηφόρο αφήγημα. Αυτοί που μπορούσαν να προβάλουν το πένθος τους στις εφημερίδες, αποτελούν μικρό ποσοστό εκείνων που καταγράφονται ως θύματα της γρίπης. Απ τις καταχωρίσεις στην εφημερίδα ΕΜΠΡΟΣ, ως αιτία θανάτου κυρίως νέων ανθρώπων που θα πρέπει να πέθαναν απ τη γρίπη στο δεύτερο κύμα το φθινόπωρο του 1918, αναφέρεται υπαινικτικά η «βίαια» ή «αιφνίδιος» ασθένεια και μόνο για το 30% γίνεται ρητή αναφορά στην επιδημία της γρίπης.

Ποιά απ τα θύματα θα μπορούσαν να αποτελέσουν κεντρικά πρόσωπα αφηγημάτων σχετικών με τη γρίπη του 1918 στη χώρα;

Ίσως, η αδελφή του Οδυσσέα Ελύτη, Μυρσίνη, και ο ιδιοκτήτης της εφημερίδας ΕΣΤΙΑ, Άδωνης Κύρου. Όμως, οι οικογένειές τους παρότι περιλάμβαναν συγγραφείς, κινηματογραφιστές και παράγοντες με πρόσβαση στις εκδόσεις, επέλεξαν το ιδιωτικό πένθος.

η μνήμη της πανδημίας του 1918 στην ιατρική επιστήμη

Η Ιατρική του 1918 είχε επιτελέσει μεγάλες επιτυχίες (αντισηψία, βακτηριακή παθολογία, αποτελεσματικές χειρουργικές τεχνικές, εφαρμογή στατιστικών μεθόδων στην επιδημιολογία). Επειδή όμως τα μικροσκόπια του 1918 δεν μπορούσαν να εντοπίσουν τους ιούς και τα διαθέσιμα φάρμακα, κυρίως η κινίνη, αποδείχτηκαν αναποτελεσματικά, το υγειονομικό σύστημα υποχρεώθηκε σε παθητική αντιμετώπιση, συστήνοντας ανάπαυση, καθαριότητα και απομόνωση.

Είκοσι χρόνια μετά την ιατρική αποτυχία του 1918, η επιστήμη καταγράφει νέους θριάμβους με την παρασκευή της πενικιλίνης και των εμβολίων αλλά και με την αλματώδη βελτίωση των εθνικών συστημάτων υγείας.

Η «Μεγάλη Γρίπη» του 1918 αποτέλεσε ρωγμή στο αφήγημα της νικηφόρας Ιατρικής, γι αυτό αντιμετωπίστηκε σαν επιστημολογική ασυνέχεια. Παρ ότι εκπονήθηκαν αρκετά διδακτορικά την επόμενη δεκαετία 1920 -30 στη Γαλλία για να διερευνήσουν χωρίς μεγάλη επιτυχία την αποτυχία αντιμετώπισης της πανδημίας, η προσπάθεια διερεύνησης ξεχάστηκε χωρίς ενστάσεις, χάρις στην μετέπειτα αλματώδη εξέλιξη της Ιατρικής (Βινέ, «η Μεγάλη Γρίπη του 1918»).

Την προηγούμενη ιστορική εμπειρία φαίνεται να λαμβάνει υπόψη του το περιοδικό Science, ανακηρύσσοντας ως επιστημονικό επίτευγμα της χρονιάς που πέρασε, την γρήγορη παρασκευή εμβολίων για την πανδημία covid-19, χωρίς να παραγράφει τα προβλήματα στην αρχική αντίδραση της παγκόσμιας επιστημονικής κοινότητας.

Το περιοδικό αναφέρει ότι «υπήρξαν αναποδιές π.χ. με στοιχεία που ξέφυγαν από τον έλεγχο των επιστημονικών περιοδικών και των κριτών τους» και ότι «καταγράφηκαν πρώιμες δηλώσεις σχετικά με τις μάσκες και την αερογενή μετάδοση του ιού, που στην πορεία χρειάστηκε να αναθεωρηθούν».

Η τελική πάντως αποτίμηση είναι καθησυχαστική, αφού «αυτό που έγινε σωστά, είναι πολύ πιο σημαντικό από το τι πήγε λάθος. Και αυτό που πήγε σωστά, είναι ότι οι επιστήμονες νοιάστηκαν και διευθέτησαν τις ζωές τους έτσι ώστε ο κόσμος να γίνει ένα καλύτερο μέρος» (5)

τι θα μείνει απ την πανδημία covid-19;

Ο μεγάλος αριθμών θανάτων μεταξύ των εμπολέμων λαών απ τη γρίπη του 1918, αποτέλεσαν παραφωνία στην «ηρωική» εξιστόρηση του Πρώτου Παγκόσμιου αλλά και ασυνέχεια στο αφήγημα της επιστήμης ως πανάκειας.  Γι αυτό και η πανδημία γρίπης του 1918 αρχικά υποβαθμίστηκε και στη συνέχεια ξεχάστηκε. Η ταξική προέλευση των κρουσμάτων και των θυμάτων της γρίπης δεν αποτέλεσε επιλογή της κοινωνικής αρθρογραφίας ούτε καν του ΡΙΖΟΣΠΑΣΤΗ της εποχής, αφού το μεγάλο θέμα της εποχής ήταν ο επαναστατικός πυρετός που προκάλεσε η Οκτωβριανή Επανάσταση.

Η γρίπη του 1918 επικαιροποιήθηκε το 2009 με την εμφάνιση του ιού Η1Ν1 και επανήλθε στο προσκήνιο ως υλικό αναστοχασμού των αμήχανων αμυντικών πρακτικών που προτάθηκαν για την covid-19, πριν την παρασκευή του εμβολίου.

τοιχογραφία στη Σκωτία

Με ποιόν τρόπο θα ενταχθεί η πανδημία covid-19 στην ιστόρηση της ανασύνταξης της παγκόσμιας οικονομίας που προκλήθηκε από το παγκόσμιο lockdown;

Στους οικονομικούς ανταγωνισμούς που θα προκληθούν από την διαφαινόμενη ύφεση θα μείνει χώρος για την αιτία που την προκάλεσε ή μήπως η αφήγηση θα δώσει έμφαση στις αντιθέσεις μεταξύ αυτών που θα επωφεληθούν και εκείνων που θα πληρώσουν βαρύτερο τίμημα και στους οδυνηρούς τρόπους που θα αντιμετωπιστεί;

Πάντως η Μεγάλη Ύφεση του 1929, το «κραχ», κατέχει διακριτή θέση στη μεσοπολεμική ιστόρηση. Στο αφήγημα του «κραχ» υποβαθμίζονται οι αιτίες που το προκάλεσαν (χρηματιστηριακή και τραπεζική κρίση) ενώ κυριαρχεί η δραματική φτωχοποίηση των πολιτών και τονίζεται η «κεϋνσιανή» οικονομική διέξοδος απ αυτή την ύφεση.

Στο πεδίο όμως της επιστήμης, αν η γρήγορη παρασκευή εμβολίου αναγνωριστεί ως αποφασιστικός παράγων αντιμετώπισης της υγειονομικής κρίσης, η covid-19 μάλλον θα μνημονεύεται ως η αφορμή για ασυνήθιστες πρακτικές στο άκρως ανταγωνιστικό πεδίο της επιστήμης. Χαρακτηριστικά αυτής της προσπάθειας υπήρξαν η συνεργασία επιστημόνων σε παγκόσμιο επίπεδο, το καινοφανές μοίρασμα δεδομένων και η εντατική χρηματοδότηση των ερευνών από κρατικούς και ιδιωτικούς φορείς. Φαίνεται ότι για την παρασκευή του εμβολίου δόθηκε έμφαση στη παγκόσμια συνεργασία κατά τον σχεδιασμό, αφήνοντας τον ανταγωνισμό να εξελιχθεί στη διαχείριση του πολλαπλού τελικού προϊόντος.

Οι ευχές για την χρονιά που μπαίνει, προκύπτουν από τη μικρή είδηση που δημοσιεύεται στο τελευταίο φύλλο του 1918, της εφημερίδας ΕΜΠΡΟΣ

εφ. ΕΜΠΡΟΣ, 31/ 12/ 1918

 το 2021, λοιπόν, με χιούμορ και εγρήγορση!