by 
Σήμερα δημοσιεύω το 2ο μέρος (45 σελίδες) της 2ης συνεδρίας (4ο μέρος συνολικά), που δόθηκε στις 5 Μαρτίου 1966.
Το σημερινό κομμάτι ασχολείται με τους προβληματισμούς του Φάινμαν για το περιεχόμενο της διδακτορικής διατριβής του στο Πρίνστον, την πρώτη του επαφή με τον Αϊνστάιν και τον Πάουλι, τον γάμο του με την αγαπημένη του Αρλίν, την αρρώστια της και πώς βίωσε το θάνατό της, έχοντας ήδη ξεκινήσει να δουλεύει στο Λος Άλαμος για το Πρόγραμμα Μανχάταν.
Μια από τις επόμενες μέρες θ’ ακολουθήσει η δημοσίευση του επόμενου κομματιού.
Περισσότερα ΕΔΩ.
Συνέχισε ακάθεκτος!
Δυο εντελώς δευτερεύουσες ερωτήσεις στο μεγάλο πρόγραμμα που τρέχεις και το μοιράζεσαι μαζί μας.
Μάλλον άλλος πρέπει να είναι ο Karl Compton κι’ άλλος ο Arthur Compton στον οποίο παραπέμπεις.
Ο Φράνκελ της συνέντευξης μάλλον δεν πρέπει να είναι ο Theodore Frankel της παραπομπής.
Ο δεύτερος το 1940, έτος που γίνεται η βιβλιογραφική αναφορά στο όνομά του, φαίνεται να ήταν μόλις 11 ετών.
Γιώργο καλησπέρα. Έχεις απόλυτο δίκιο και σ’ ευχαριστώ για την επισήμανση. Ο Frankel ίσως να είναι ο Ρώσος Yakov Frenkel (1894 – 1952) που ασχολήθηκε με την κβαντική φυσική.
Καλημέρα Μερκούρη.
Συνεχίζοντας το διάβασμα του 4ου μέρους, ένα απόσπασμα:
“Αυτά δεν με ενοχλούσαν, μέχρι να καθίσουμε κάτω και να αναλύσουμε και να διαπιστώσουμε ότι αυτό είναι αναγκαστικά αντίθετο με το πείραμα. Αυτό ήταν σαφές: πάντα έπρεπε να το κάνουμε αυτό, γιατί, βλέπεις, θα ήταν πολύ εύκολο να αντιταχθεί κανείς — ήταν ένα μάθημα ότι δεν μπορείς να απορρίψεις τις ιδέες του Einstein από την πρώτη σελίδα, παρ’ όλο που φαίνονται λανθασμένες. Πώς μπορεί κάτι να συρρικνώνεται όταν κινείται; Κάθισε και ανέλυσε αν είναι αδύνατο. Αλλά δεν είναι αδύνατο, βλέπεις; Αυτό το είχαμε μάθει. Σου τα λέω αυτά γιατί δείχνουν κάτι για την ιστορία της φυσικής, τη σύνδεση — ότι το μάθημα από αυτούς τους άλλους ανθρώπους ήταν ακριβώς αυτό: μην βιάζεσαι να πεις ότι κάτι είναι προφανώς λάθος, μόνο και μόνο επειδή λέει κάτι τρελό, γιατί πρώτα πρέπει να βεβαιωθείς ότι η τρέλα είναι όντως τρέλα. Με άλλα λόγια, πάρε ένα πραγματικό πείραμα· σκέψου πολύ προσεκτικά αν θα προκύψει ένα προχωρημένο αποτέλεσμα που να είναι άμεσα αντίθετο με αυτό που πράγματι συνέβη….
Αυτά τα πράγματα ποτέ δεν με ενόχλησαν. Και μόλις λέω αυτές τις ιδέες στους ανθρώπους, συχνά έρχονται σε μένα με όλα αυτά τα «Μισό λεπτό, πώς θα —». Αλλά εγώ δεν είχα ποτέ αυτό το πρόβλημα, στην αρχή. Η ιστορία… ή απλώς μια απορροφημένη παράδοση — ότι ξέρεις πως η φύση μπορεί να φαίνεται πολύ, πολύ παράξενη στα θεμέλιά της και, παρ’ όλα αυτά, να παράγει στο τέλος τα φυσικά φαινόμενα με έναν τρόπο πολύ διαφορετικό από αυτόν που θα περίμενες αρχικά. Είναι εντάξει. Πρέπει να το σκεφτείς διεξοδικά· δεν μπορείς απλώς να πηδήξεις στο συμπέρασμα ότι είναι λάθος. “
Υπάρχουν πράγματα που οι φοιτητές μπορεί να δυσκολεύονται να καταλάβουν — είναι ενδιαφέρον· εδώ ξεφεύγω λίγο από το θέμα. Μπορεί να υπάρχει κάποια ιδέα που είναι δύσκολο να την καταλάβεις την πρώτη φορά που τη μελετάς. Για παράδειγμα, η θεωρία του Einstein ή κάτι τέτοιο. Και ένας άνθρωπος που προσπαθεί να τη μάθει δεν μπορεί να την καταλάβει. Αργότερα, τελικά την καταλαβαίνει — ας πούμε, όταν πάει να τη διδάξει, τότε τελικά την καταλαβαίνει.
Διονύση καλημέρα και καλό μήνα. Να ευχαριστηθούμε την άνοιξη. Έχεις δίκιο. Οι σπουδαίες ιδέες που προκαλούν ρήξεις σε γνωστά και (ήδη) αποδεκτά ζητήματα είναι δύσκολο να κατανοηθούν τουλάχιστον στην αρχή και κάποιες φορές οι ίδιοι που διατυπώνουν τις πρωτοποριακές ιδέες δεν έχουν κατανοήσει την σπουδαιότητα της ιδέας τους! Οι εκπαιδευτικοί σίγουρα γνωρίζουν πολύ καλά αυτό που γράφεις: “όταν πάει να τη διδάξει, τότε τελικά την καταλαβαίνει”.
Καλημέρα Μερκούρη. Ακόμη και σε στιγμές σαν αυτή του θανάτου της Αρλίν, ο Feynman παρατηρεί, καταγράφει και επιχειρεί να δώσει ορθολογική ερμηνεία:
“Τέλος πάντων, τελικά πέθανε. Ήμουν στο δωμάτιό της και πέθανε. Με άφησαν μόνο για λίγα λεπτά. Πήγα και προσπάθησα να τη φιλήσω, ξέρεις — και έπαθα το σοκ που παθαίνουν οι περισσότεροι σε τέτοιες περιστάσεις. Μυρίζει ακριβώς το ίδιο σαν να είναι ζωντανή. Θα νόμιζες ότι θα υπήρχε περισσότερη διαφορά — έτσι δεν είναι; Και όμως είναι το ίδιο. Είναι τρελό.
Επίσης, παρατήρησα κάτι αρκετά παράξενο. Της είχα χαρίσει ένα ρολόι, όταν αρρώστησε για πρώτη φορά, ένα ρολόι με αριθμούς που άλλαζαν έτσι, οι αριθμοί γυρνούσαν. Μπορούσες να το διαβάσεις γρήγορα, όχι σαν ένα κανονικό καντράν. Το ρολόι ήταν μαζί της όλο αυτό το διάστημα. Είχε παλιώσει. Καμιά φορά έπρεπε να το επισκευάζω, να το φτιάχνω. Ήταν λίγο ασταθές, αλλά λειτουργούσε.
Όταν πέθανε και οι νοσοκόμες έγραψαν στο χαρτί την ώρα θανάτου, 9:22, πρόσεξα το ρολόι — ήταν 9:22 — και μετά σταμάτησε. Το ρολόι σταμάτησε στις 9:22. Το αναφέρω αυτό μόνο για την καταγραφή. Υπάρχουν τόσα πολλά τέτοια φαινόμενα καταγεγραμμένα που φαίνονται μυστηριώδη, αλλά σε αυτή τη συγκεκριμένη περίπτωση ήμουν αρκετά ψύχραιμος ώστε να θυμηθώ και να παρατηρήσω κάτι. Η νοσοκόμα σήκωσε το ρολόι για να δει την ώρα, γιατί το φως στο δωμάτιο ήταν χαμηλό και το ρολόι ήταν ασταθές, βλέπεις — το είχα επισκευάσει δυο φορές — κι έτσι σταμάτησε. Και ήταν εύκολο να εξηγηθεί.
Το λέω αυτό γιατί πάντα ακούς αυτές τις καταραμένες ιστορίες, επειδή πάντα υπάρχει
κάποιος που δεν παρατηρεί κάτι. Λες, «Θεέ μου, τι πράγμα!» — ξέρεις — «είναι
τεκμηριωμένο!» Λοιπόν, αυτό είναι απολύτως αληθινό, αλλά εξηγείται.”
Καλή συνέχεια!
Καλημέρα,
αφού άνοιξαν οι παρεμβάσεις στην ανάρτηση του Μερκούρη, ίσως να χωράει και η ακόλουθη
Little steps for Little People
Εκτός απ’ τα σημεία της συνομιλίας του Feynman με τον Weiner που παρέθεσαν ο Διονύσης και ο Αποστόλης, υπάρχουν και οι μάλλον απαξιωτικές αναφορές του Feynman για τον επιβλέποντα της διατριβής του, επίσης διακριτό φυσικό, τον John Archibald Wheeler, που ανέδειξε ως σημαντικό ενδιαφέρον για την Αμερικάνικη φυσική το πρόβλημα της Γενικής Σχετικότητας μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο και μαζί του, εκτός απ’ τον Feynman και τον Kip Thorne που τιμήθηκαν με Νόμπελ, εκπόνησαν διατριβές δεκάδες γνωστοί φυσικοί.
Το επίδικο της συζήτησης αποτέλεσε η αφήγηση του Feynman για την πρωτογενή σύλληψη της περιγραφής των αλληλεπιδράσεων μεταξύ φορτισμένων στοιχειωδών σωματιδίων με τη θεωρία της δράσης από απόσταση και όχι με την συμβατική, μετά τη σύνθεση του Maxwell, πεδιακή περιγραφή. Η τελευταία οδήγησε ορισμένους φυσικούς εκείνης της εποχής να προτείνουν την αλληλεπίδραση των φορτισμένων σωματιδίων με τα πεδία που πρόκυπταν απ’ το δικό τους φορτίο. Ο Feynman αναφέρει στη συνέντευξη ότι απέρριψε αυτή την επεξεργασία απ’ την περίοδο που ήταν προπτυχιακός στο ΜΙΤ. Στη διάρκεια των μεταπτυχιακών σπουδών του στο Princeton επιχείρησε να οικοδομήσει μια Κλασική Αλληλεπίδραση χωρίς τη χρήση ηλεκτρομαγνητικών πεδίων με απώτερο σκοπό να περάσει στην αντίστοιχη Κβαντομηχανική περιγραφή.
Ο Wheeler, σύμφωνα με τον Feynman, του πρότεινε να επιχειρήσει με μέτρο. Ο Pierre Ramond ισχυρίστηκε, ότι ο Wheeler μεταχειρίστηκε την έκφραση «Little steps for Little People».
Ο Ramond, Γάλλος φυσικός που ασχολήθηκε με τη θεωρία των Υπερχορδών, επικοινωνούσε τακτικά με τον Feynman την περίοδο της ασθενείας του, όταν κλήθηκε να τον αντικαταστήσει σε κάποιο απ’ τα μαθήματά του στο Cal Tech. Εντυπωσιάστηκε μάλιστα απ’ το ότι η μνήμη του Feynman, που ήθελε να φαίνεται ότι ξεχειλίζει αυτοπεποίθηση, δεν είχε απορρίψει αυτή την ταπεινόφρονη υπόδειξη.
Πάντα σύμφωνα με τη συνέντευξη που μοιράστηκε μαζί μας ο Μερκούρης, ο Feynman περιγράφει σε υψηλούς τόνους την αποτυχία του Wheeler να οικοδομήσει μόνος του τη μετάβαση απ’ την επιτυχή περιγραφή της Κλασικής Αλληλεπίδρασης χωρίς πεδία, που αποτελούσε αποκλειστικό «έργο Feynman» σε μια συνεπή Κβαντική περιγραφή.
Μεταφέρω αποσπάσματα της αφήγησης για να εκτιμηθούν και η μαρτυρία αλλά και με bold το ύφος της.
«Εγώ ήμουν λίγο δυσαρεστημένος που δεν μπορούσε να το εξηγήσει, αλλά νομίζω ότι ο λόγος που δεν μου το εξήγησε δεν ήταν ότι δεν θα το έκανε αν το είχε. Απλώς δεν το είχε ολοκληρώσει σε κανένα σημείο, βλέπεις—και τα λίγα μικρά πράγματα, τις απόπειρες που είχε κάνει να μου το εξηγήσει, εγώ τις είχα διαλύσει αμέσως, βλέποντας τα προβλήματα. Και έτσι δεν—δεν μπορούσε να μου πει κάτι · αυτός είναι πραγματικά ο λόγος που δεν μου το είπε. Νομίζω ότι ο καημένος ο άνθρωπος πίστευε πως θα ήταν εύκολο, σε τέτοιο βαθμό που θα το έβρισκε το επόμενο πρωί. Κι έτσι ποτέ δεν μου είπε τι ήταν, γιατί δεν το είχε ακόμη, μέχρι την ημέρα της ομιλίας και τότε είχε κολλήσει χωρίς κάτι. Αυτό συνέβη. Έτσι ποτέ δεν ένιωσα, ξέρεις, ότι προσπαθούσε να μου κάνει κάτι ύπουλο ή κάτι τέτοιο. Απλώς ένιωθα ότι είχε εσφαλμένα πιστέψει πως η απάντηση ήταν ακριβώς στη γωνία.
… Μετά ανησυχούσε για κάτι, προφανώς—εγώ δούλευα πάνω στην κβαντική θεωρία, δεν είχα τίποτε άλλο να κάνω—κι έτσι μου έδινε συνεχώς μικρά προβλήματα, όπως να ελέγξω την αρχή της ενέργειας, αυτό κι εκείνο, αυτό κι εκείνο, πράγματα που προφανώς πρέπει να τον έβγαζαν από τα ρούχα του, γιατί εγώ τα έλυνα τόσο γρήγορα».
Είκοσι χρόνια αργότερα, ο Ramond μετέφερε τη συγκεκριμένη ανάμνηση του Feynman στον Wheeler και αυτός απάντησε:
«Ναι, θυμάμαι ότι το είπα αυτό, αλλά το να μην χρησιμοποιήσουμε πεδία ήταν ΔΙΚΗ ΜΟΥ ιδέα!».
Αν παρακάμψουμε τις μάλλον εύκολες κρίσεις για τους χαρακτήρες σπουδαίων φυσικών, όπως ο Feynman και ο Wheeler, οφείλουμε να σταθούμε στο ότι η δημιουργική επιστήμη αποτελεί συλλογική διεργασία άσχετα απ’ το ποιος θα κατακτήσει το κλέος του «Εύρηκα».
Όσα αφήσαμε, ίσως για άλλη συζήτηση, σχετίζονται με τη μηχανή δημιουργίας «Υπερηρώων» της φυσικής, κατάλληλων να συγκινήσουν το ευρύ κοινό που ίσως έτσι και να ενδιαφερθεί για την επιστήμη.