Θέλουν οι ΗΠΑ να καταλάβουν και τη Σελήνη;

Άρθρο του Μανώλη Πλειώνη,

Καθηγητή του τμήματος Φυσικής του ΑΠΘ και πρώην Διευθυντή και Πρόεδρου του ΔΣ του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών

Δημοσιεύθηκε πρόσφατα άρθρο στο Scientific American με τίτλο «Το μεγαλεπήβολο σχέδιο της NASA για μόνιμη βάση στη Σελήνη» του Νταν Βεργκάνο σχετικά με την αρχιτεκτονική του Artemis/Moon Base, που εγείρει πράγματι σοβαρά ζητήματα συμβατότητας με το ισχύον διεθνές δίκαιο του διαστήματος, κυρίως με τη Συνθήκη του Διαστήματος (OST, 1967). Δεν πρόκειται τόσο για ευθεία και ξεκάθαρη παραβίαση, όσο και για μια προσπάθεια «επιθετικής ερμηνείας» ή σταδιακής αναδιαμόρφωσης του πνεύματος της Συνθήκης μέσω πρακτικών τετελεσμένων.

Το πιο αμφιλεγόμενο σημείο αφορά την εξόρυξη και κατοχή σεληνιακών πόρων. Το άρθρο περιγράφει ότι ο σχεδιασμός της NASA βασίζεται στην in-situ resource utilization (ISRU): για χρήση πάγου νερού, πιθανή αξιοποίηση ηλίου-3, σπάνιων γαιών κ.ά.

Όμως, το OST απαγορεύει την «εθνική ιδιοποίηση» ουράνιων σωμάτων (άρθρο II). Οι ΗΠΑ υποστηρίζουν ότι αυτό απαγορεύει την κυριαρχία επί του εδάφους, αλλά όχι την εξόρυξη και ιδιοποίηση πόρων, και σε αυτή τη λογική προχώρησε ήδη στη ψήφιση το 2015 του νόμου Commercial Space Launch Competitiveness Act.

Ωστόσο, πολλοί ειδικοί στο διαστημικό δίκαιο θεωρούν ότι αυτή η ερμηνεία αποτελεί ουσιαστικά «παράκαμψη» του OST. Η Κασσάνδρα Στιρ (Cassandra Steer), ειδική στο δίκαιο του διαστήματος και κατά καιρούς σύμβουλος του ΟΗΕ, Διαστημικών Υπηρεσιών και εθνικών Υπηρεσιών Άμυνας, υποστηρίζει ότι η εξόρυξη πόρων συνιστά μορφή ιδιοποίησης.

Τα Artemis Accords επιπλέον προβλέπουν «ζώνες ασφαλείας» (safety zones) γύρω από εγκαταστάσεις και επιχειρήσεις στη Σελήνη, που παρουσιάζονται ως μέτρα αποφυγής παρεμβολών και ατυχημάτων. Όπως έχουμε αναφέρει σε πρόσφατα άρθρα μας (ΑΠΕ-ΜΠΕ και ΕΦΣΥΝ), σημαντικό σημείο νομικής αμφισβήτησης είναι τα λεγόμενα “safety zones”, τα οποία τελικά θα αποτελέσουν de facto εδαφικό έλεγχο χωρίς επίσημη κυριαρχία, καθώς όποιος εγκατασταθεί πρώτος σε μια περιοχή υψηλής αξίας (π.χ., κρατήρες με πάγο ή “Peaks of Eternal Light”) θα αποκλείσει άλλους, επικαλούμενος λόγους ασφαλείας.

Αυτό δεν παραβιάζει ευθέως το γράμμα του OST, αλλά έρχεται σε αντίθεση με:

• την αρχή της μη ιδιοποίησης,
• την αρχή της ελεύθερης πρόσβασης όλων των κρατών,
• και την ιδέα ότι η Σελήνη αποτελεί “province of all mankind” (κοινή κληρονομιά όλης της ανθρωπότητας).

Όμως ο τρόπος να εφαρμόσεις στη πράξη την ασφάλεια αυτών των περιοχών, προφανώς απαιτεί στρατιωτικοποίηση, και αυτό είναι σε πλήρη αντίθεση με το γράμμα του OST.

Εδώ βρίσκεται ίσως το πιο σοβαρό γεωπολιτικό ζήτημα που θα δημιουργήσει εντάσεις – ακόμα και συγκρούσεις – καθότι το ενδιαφέρον εστιάζεται στην περιοχή του νότιου πόλου της Σελήνης, η οποία έχει εξαιρετικά περιορισμένες περιοχές υψηλής αξίας, όπως ανήλιους κρατήρες που διατηρούν πάγο και περιοχές με σχεδόν συνεχή ηλιακό φωτισμό, κατάλληλες για εγκαταστάσεις.

Αυτό σημαίνει ότι όποιος εγκατασταθεί πρώτος, πρακτικά θα αποκτήσει προνομιακή πρόσβαση σε κρίσιμους πόρους και ευνοϊκές συνθήκες και άρα, ακόμα και χωρίς επίσημη «κυριαρχία», μπορεί να δημιουργηθεί μια πραγματικότητα έμμεσης ιδιοποίησης.

Επιπλέον, η εμπορευματοποίηση του διαστήματος στην οποία οδηγεί η έντονη πλέον παρουσία και το ενδιαφέρον του ιδιωτικού τομέα είναι και αυτή σε πλήρη αντίθεση με το πνεύμα του OST. Φαίνεται τόσο από το άρθρο της Scientific American, όσο και από άλλα έγγραφα της NASA που μιλούν ανοιχτά για εμπορική καινοτομία (“commercial innovators”), σεληνιακή οικονομία (“lunar economy”), αξιοποίηση πόρων κ.ά., ότι οι ιδιωτικές εταιρείες θα λειτουργούν με ιδιωτικοοικονομικά κριτήρια, κάτι που η Συνθήκη δεν είχε προβλέψει, καθώς το OST συντάχθηκε σε εποχή κρατικών αποστολών και όχι για συνθήκες ιδιωτικής αξιοποίησης του διαστήματος με στόχο την κερδοφορία μέσω εξορυκτικής δραστηριότητας.

Συνολικά, το πρόβλημα δεν είναι ότι οι ΗΠΑ δηλώνουν ανοιχτά πως πρόκειται να «καταλάβουν» τη Σελήνη, αν και με την παρούσα κυβέρνηση τους δεν το αποκλείω ούτε αυτό. Το πρόβλημα είναι ότι:

• η μόνιμη εγκατάσταση βάσεων,
• η εξόρυξη πόρων,
• οι safety zones,
• και η εμπορική αξιοποίηση

μπορούν να οδηγήσουν σε μορφές έμμεσης κυριαρχίας ή αποκλεισμού, οι οποίες ίσως δεν παραβιάζουν ρητά το γράμμα του OST, αλλά έρχονται σε σαφή αντίθεση με το πνεύμα και τις θεμελιώδεις αρχές του.

Αυτό είναι ακριβώς το σημείο όπου συγκρούονται σήμερα:

• η αμερικανική – μαζί με τους συμμάχους της – πιο «φιλελεύθερη/εμπορική» ερμηνεία του διαστήματος, και
• η πιο κρατικο/εθνικο-κεντρική και πολυμερής προσέγγιση που προβάλλουν η Κίνα και άλλες χώρες.

πηγή