Σφαιρικά Κάτοπτρα, Επίπεδοι Φόνοι

Σφαιρικά Κάτοπτρα, Επίπεδοι Φόνοι

Τεύκτρος Μιχαηλίδης

Εκδόσεις Πόλις, Μάιος 2017, 5^η Έκδοση

Ποιος είναι                                               

Συστήνεται ως Μαθηματικός, Μεταφραστής, Συγγραφέας. Είναι διδάκτωρ μαθηματικών του Πανεπιστημίου Pierre & Marie Curie. Γνώρισε στους έλληνες αναγνώστες ως μεταφραστής και συγγραφέας, την εκδοχή της εκλαΐκευσης των μαθηματικών μέσω της αστυνομικής πλοκής. Είναι δυναμικό μέλος της παρέας εθελοντών “Θαλής + Φίλοι” που αποτελεί παραδειγματική εναλλακτική εκπαιδευτική δραστηριότητα με αντοχή στο χρόνο.

Συμμαθητές τον θυμούνται ως δεινό αφηγητή και ψυχή του θεατρικού ομίλου του σχολείου του, στο οποίο επέστρεψε για να διδάξει μαθηματικά τα τελευταία 36 χρόνια.

Τι κρατώ

Την επιτυχή εμπλοκή του μεσαιωνικού ιστορικού πλαισίου (κατάληψη της Κύπρου από τον Ριχάρδο το 1191) και μιας κομβικής λαϊκής εξέγερσης για τις ευρύτερες εξελίξεις του μεταπολεμικού ελληνισμού (αντιααποιοκρατικός Κυπριακός Αγώνας, το 1956), με σκυτάλη μεταξύ των δυο περιόδων το “Εγχειριδίο των Εικόνων” του Άραβα μαθηματικού Αλ Χαϊθάμ, που σύμφωνα με την πλοκή μεταφράζεται από τα Αραβικά στα Λατινικά την περίοδο του 1191 στην Λεμεσό και το σώμα της μετάφρασης ξαναβγαίνει στην επιφάνεια προς εκποίηση ως αρχαιολογικό εύρημα το 1956 στην Κερύνεια

Το μαθηματικό πρόβλημα που η απάντησή του λειτουργεί ως το ευρετικό εργαλείο της αστυνομικής πλοκής είναι η κατασκευή της διαδρομής του φωτός από ένα σημείο μπρος από επίπεδο κάτοπτρο προς ένα άλλο που βρίσκεται στην ίδια πλευρά του κατόπτρου. Με αφορμή το σχετικά απλό αυτό πρόβλημα που η λύση του αποδίδεται σε παλαιότερους μαθηματικούς στοχαστές (Ευκλείδης, Ήρωνας) διαπλέκεται το πρωτότυπο έργο του Αλ Χαϊθάμ, δηλαδή το συνθετότερο πρόβλημα των νόμων της ανάκλασης για σφαιρικά κάτοπτρα, που δεν επιλύεται ευκλείδεια με κανόνα και διαβήτη. Σημαντικό στοιχείο στην εξέλιξη αποτελεί και η εποποιία της αναπαραγωγής των σημαντικών κειμένων της αρχαίας γνώσης από την αρχαιοελληνική εκδοχή τους στην αραβική και εν τέλει στην λατινική με την τελευταία να συντελεί σ’ αυτό που λέμε “Επιστημονική Επανάσταση”.  

Κρατώ την άποψη πως τα κείμενα που επέζησαν μέχρι τις μέρες μας ακολούθησαν μια διαδρομή παρόμοια με αυτήν που πορεύεται η δαρβίνεια επιλογή. Δηλαδή “επιβίωσαν” τα πιο δημοφιλή, όχι απαραίτητα τα πιο σημαντικά.

Ιδέες όπως ο ηλιοκεντρισμός του Αρίσταρχου συμπεριφέρθηκαν όπως οι μονοκύτταροι οργανισμοί που περιβλήθηκαν από σκληρή βιολογική κάψα αναστέλλοντας τις οργανικές λειτουργίες τους και ανέμειναν κατάλληλες συνθήκες για να επανέλθουν σε βιολογική δραστηριότητα. Μέχρι τότε αυτές οι ιδέες υπήρχαν μόνο ως απλές αναφορές σε ιστορικά κείμενα όπως αυτά του Πλούταρχου.

Κρατώ ότι τα περισσότερα μυθικά αλλά και τα ιστορικά πρόσωπα της μεσαιωνικής αφήγησης που εμπλέκονταν με την μαθηματική εκδοχή της, ήσαν γιατροί και ταυτόχρονα μαθηματικοί – αστρονόμοι.

Αναζητώντας την ακατανόητη για μένα σύνδεση της ιατρικής με τα μαθηματικά διευκολύνθηκα από δύο ελλείποντες ως μη νόμιμους σήμερα ενδιάμεσους κρίκους, δηλαδή την αλχημεία και την συγγενή της αστρολογία. Τα πράγματα μπήκαν σε σειρά με το σχήμα: ιατρική – αλχημεία – αστρολογία – αστρονομία – μαθηματικά.

Κρατώ την αποστροφή του κυπριακής καταγωγής Μιχαηλίδη για τον άγγλο συγγραφέα Λόρενς Ντάρελ (Αλεξανδρινό Κουαρτέτο), που ταξίδεψε στην ευρύτερη περιοχή του ελλαδικού χώρου από το 1935 μέχρι το 1956, και λειτούργησε όχι μόνο ως λαμπρός συγγραφέας αλλά και ως υπάλληλος της αγγλικής διοίκησης στα εκάστοτε Γραφεία Πληροφοριών. Ο Μιχαηλίδης του αποδίδει την αποπροσανατολιστική δημόσια εκδοχή για το πιο δραματικό περιστατικό της αφήγησης, ακουμπώντας στον ιστορικό ρόλο του Ντάρελ ως εκπρόσωπου τύπου της Αγγλικής Διοίκησης στην Κύπρο το 1956, ενώ παράλληλα τον σκιαγραφεί ως χαλαρό, εύθυμο, σαρκαστικό και κυνικό.

Ο Μιχαηλίδης δεν είναι ο μόνος που δραματοποιεί τον επιλεκτικό “φιλελληνισμό” του Ντάρελ. Πρέπει να έχει ενοχλήσει όσους έλληνες και κύπριους διανοούμενους αφέθηκαν στην γοητεία του. Έχω υπόψη μου τον κύπριο συγγραφέα Κώστα Μόντη (στις Κλειστές Πόρτες), τον ελλαδίτη διπλωμάτη και συγγραφέα Ρόδη Ρούφο (στην Χάλκινη Εποχή) αλλά και την βιωματική μαρτυρία του επίσης κύπριου κινηματογραφικού κριτικού Νίνου Φένεκ Μικελίδη, που τον γνώρισε ως χαρισματικό καθηγητή στο Παγκύπριο Γυμνάσιο αλλά και ως αλαζονικό επισκέπτη στη φυλακή όπου ο Μικελίδης κρατήθηκε ως εξεγερμένος μαθητής μαζί με πολλούς άλλους. Ο διανοούμενος ως αυλικός.

Γιατί να το διαβάσεις

Για να απολαύσεις μέσα από τις εμπλοκές ιστορικών γεγονότων του απώτερου και του πρόσφατου παρελθόντος, γνωστές και άγνωστες διαδρομές των μαθηματικών της Οπτικής και να πάρεις ιδέες για το πώς συγκροτούνται πάνω τους γρίφοι για απόλαυση και ίσως και για διδασκαλία.

Γιατί με αφορμή το γλαφυρό «Σφαιρικά Κάτοπτρα, Επίπεδοι Φόνοι» μπορεί να παρακινηθείς να αναζητήσεις την «Διδακτική της Οπτικής, μέσα από μια διαχρονική ματιά», του Παύλου Μίχα, που πραγματεύεται τη διδασκαλία της Οπτικής με επίκεντρο το “Εγχειριδίο των Εικόνων”.

Από ποιόν να το κρύψεις

Μόνο από εκείνον που απολαμβάνει τα αστυνομικά αποκλειστικά στον κινηματογράφο.

Ο Μιχαηλίδης συμμετείχε στο σενάριο και ως ηθοποιός στο πολύ καλό ελληνικό φιλμ «Έτερος Εγώ». Προβλέπω ότι η επιτυχία του πρώτου κινηματογραφικού εγχειρήματός του, υποδόρια τον καθοδήγησε να δώσει στο “Σφαιρικά Κάτοπτρα, Επίπεδοι Φόνοι” κινηματογραφική πλοκή. Θεωρώ ότι αναγνώρισα τον συγγραφέα στο ρόλο του καλοζωιστή, με συναισθηματική ευφυΐα, διανοούμενου Γρασουγιέ, που αντιλαμβάνεται ήρεμα τις εξελίξεις και δρα αποτελεσματικά την κατάλληλη στιγμή.