Ο Αϊ Γιώργης πάει με τα φεγγάρια

Ανοιξιάτικος Άγιος

Όλες οι εκφράσεις της χριστιανικής παράδοσης, Ορθόδοξη, Καθολική και Διαμαρτυρόμενη, συνδέουν την εορτή του Τροπαιοφόρου με το Πάσχα. Ο εορτασμός του Πάσχα καθορίστηκε από την Α΄ Οικουμενική Σύνοδο που συγκάλεσε ο Μέγας Κωνσταντίνος το 325 μ.Χ. στη Νίκαια της Βιθυνίας. Σύμφωνα με αυτήν, το Πάσχα θα εορτάζεται την Κυριακή μετά την πρώτη πανσέληνο της άνοιξης. Αν η πανσέληνος συμβεί Κυριακή, για να διαφοροποιηθεί από το Πάσχα των Εβραίων που μνημονεύει την Έξοδο, η εορτή μετατοπίζεται την επομένη Κυριακή.

Η σύνδεση της εορτής του Αϊ Γιώργη με την άνοιξη, συσχετίζεται με σλάβικες εαρινές παγανιστικές παραδόσεις. Εξαίρεση αποτελεί η σύνδεση της εορτής με τα Χριστούγεννα, τον 15^ο αιώνα στην Αγγλία, αλλά και η σύνδεση του ονόματος με τον «Δία τον Γεωργό», που εορταζόταν στην Αρχαία Αθήνα, στις αρχές του χειμώνα. Οι παλαιοί ρουμελιώτες μνημονεύουν το «πανηγυράκι του Αϊ Γιώργη» στην Αράχοβα, την δεύτερη μέρα του Πάσχα, που άνοιγε με τον χορό των γερόντων στην πλατεία της ομώνυμης πέτρινης εκκλησίας στα ψηλά, ακολουθούσαν αθλητικοί αγώνες και έκλεινε με χορό όλης της κωμόπολης γύρω απ’ τις σούβλες, αποτελώντας κατάλοιπο ανοιξιάτικων παραδόσεων της βυζαντινής Ρούμελης, συνδεδεμένων με την νεώτερη παράδοση του Καραϊσκάκη.

Το έθιμο επιβιώνει κι στην σημερινή “αριστοκρατική” Αράχοβα.

Η εορτή αποκτά πανηγυρικό χαρακτήρα, όταν μετατίθεται από την θεσπισμένη, σε όλο τον χριστιανικό κόσμο, ημερομηνία της 23^ης Απριλίου, την δεύτερη μέρα του Πάσχα, σε μας ταυτισμένη με την λαμπρή ατμόσφαιρα της ελληνικής Ανάστασης. Για την μετατόπιση “φταίνε” τα … φεγγάρια και η εκκλησιαστική παράδοση που τιμά τον πολεμιστή Αϊ Γιώργη με δοξαστικά τροπάρια, ασύμβατα με το κατανυκτικό κλίμα της εβδομάδας του Θείου Δράματος. Σ’ αυτό το κατανυκτικό τελετουργικό, μπορεί να αρμόσει μόνο η μνήμη του Λάζαρου, του «δεύρο έξω».

Θρησκευτικοί και πολιτικοί ηγέτες χέρι-χέρι με τους αστρονόμους

Τα θρησκευτικά ημερολόγια, απ’ τα πανάρχαια στα σημερινά, είναι σεληνιακά. Και μετασχηματίζονται, όταν γίνει αποδεκτή η ανακρίβεια του τελευταίου με βάση καλύτερες παρατηρήσεις ισημεριών και ηλιοστασίων. Αυτή η παραδειγματική απαίτηση για την εφαρμογή της επιστημονικής μεθοδολογίας οδηγεί θρησκευτικούς ηγέτες και  αστρονόμους να βαδίζουν χέρι-χέρι, για να συμβιβαστεί το σεληνιακό έτος των 12 σεληνιακών μηνών με 29 ή 30 ημέρες, που διαρκεί περίπου 354 ημέρες, με το ηλιακό (τροπικό) έτος, όπου η εαρινή ισημερία απέχει από την επόμενη περίπου 365 ημέρες.

Ο αθηναίος αστρονόμος Μέτωνας (433 π.Χ.), κατέγραψε παρατηρήσεις που βοήθησαν στον συγχρονισμό του σεληνιακού με το ηλιακό έτος, δηλαδή του τελετουργικού -θρησκευτικού με το πολιτικό. Είχε ως αστεροσκοπείο την Πνύκα, εκεί που και η Εκκλησία του Δήμου, στα χαμηλά του λόφου των Μουσών (του Φιλοπάππου), εκεί που βρίσκεται και το πρώτο αστεροσκοπείο της Νεότερης Ελλάδας, δυτικά της Ακρόπολης κόντρα στην ανατολή ήλιου και σελήνης από τον Λυκαβηττό και έξι μήνες αργότερα από την κορυφή του Υμηττού.

Παρατηρώντας από κει, διαπίστωσε ότι οι κύκλοι της σελήνης που όριζαν τους σεληνιακούς μήνες επαναλαμβάνονταν ίδιοι κάθε 19 (ηλιακά) χρόνια. Πιο συγκεκριμένα, 235 σεληνιακοί μήνες αντιστοιχούσαν σε 19 ηλιακά χρόνια. Η κανονικοποίηση προς έτος 12 μηνών, απαιτούσε 12×19=228 μήνες, που υπολείπονταν των 235 κατά 7. Οι επτά ελλείποντες  μήνες προσετέθησαν μ’ έναν απλό αλγόριθμο σε επτά απ’ τις 235 χρονιές του κύκλου. Αυτές οι επτά χρονιές, ήταν 13^ων μηνών και λειτούργησαν όπως μετέπειτα, οι δίσεκτες μέρες.

Ο κύκλος του Μέτωνα δίνει ιδέα για τα ημερολόγια των αρχαίων λαών που συνδύαζαν τις φάσεις της σελήνης με την κίνηση του ήλιου, στην εκλειπτική του τροχιά, στο τότε προφανές και αποδεκτό γεωκεντρικό πλαίσιο. Οι ημερολογιακές ολισθήσεις των παρατηρούμενων ισημεριών και εκλείψεων που καταγράφονταν σε βάθος χρόνου, οδήγησαν στον κύκλο του Καλλίπου του Κύζικου (4^ος αιώνας π.Χ.) που αποτελείται από 76 έτη που αντιστοιχούν σε 4 Μετωνικούς κύκλους μείον μία ημέρα (ώστε με μεγαλύτερη ακρίβεια ακέραιο πλήθος μηνών να αντιστοιχούν σε ακέραιο πλήθος ετών). Ο ακριβέστερος κανονισμός του Καλλίπου δεν πέτυχε να παρακάμψει αυτόν του Μέτωνα, γιατί δικαιωνόταν σε τετραπλάσια χρονικά διαστήματα, σε εποχές που τα γεγονότα εξελίσσονταν πολύ …αργά. Γι’ αυτό οι κύκλοι του Μέτωνα και του Καλλίπου συνυπάρχουν με ακόμα δυο (του Σάρου και του Εξελιγμού) στον Μηχανισμό των Αντικυθήρων, όπως φαίνεται στην ακόλουθη αναπαράσταση, υπογραμμίζοντας το πρόβλημα και την συνακόλουθη πολυφωνία κατά τον 1^ο π.Χ. αιώνα, που συνεχίζεται με τα ημερολόγια και στις μέρες μας.

 Η πολυφωνία στα ημερολόγια δυσκόλευε την διαχείριση της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, οπότε το 45 π.Χ ο Ιούλιος Καίσαρ θέσμισε το ομώνυμο Ιουλιανό Ημερολόγιο. Ο αστρονόμος που διαχειρίστηκε την μεταβολή ήταν ο Σωσιγένης που εκπροσώπησε το “Γκρίνουιτς” των καιρών, δηλαδή την αστρονομική σχολή της Αλεξάνδρειας.

Οι ρυθμίσεις στα ημερολόγια ακολουθούν τρία βασικά βήματα. Το πρώτο αφορά την ακριβή εκτίμηση της διάρκειας του ηλιακού έτους, που ο Σωσιγένης εκτίμησε σε 365 ημέρες και 6 ώρες (365,25 μέρες). Το δεύτερο επιδιώκει την κανονικοποίηση του χρόνου σε ακέραιες μονάδες, που ρυθμίζουν των αριθμό των ημερών ανά έτος. Αυτό επιτυγχάνεται με τα δίσεκτα έτη που ενσωματώνουν με επιπλέον ημέρα τις 6 περίσσειες ανά έτος ώρες. Το τρίτο βήμα ρυθμίζει την αφετηρία του νέου ημερολογίου. Έτσι για να ανταποκριθεί το Ιουλιανό Ημερολόγιο στη διαδοχή των εποχών, όπως αυτές προβλέπονταν απ’ τις παρατηρούμενες ισημερίες, προστέθηκαν οι απαραίτητες μέρες στο πρώτο έτος εφαρμογής, ώστε η 1η Μαρτίου να αντικατασταθεί από την 1η Ιανουαρίου.

Η ρύθμιση του χρόνου δεν αποτέλεσε μόνο ένα τεχνικό θέμα, αλλά είχε κυρίως κοινωνικές διαστάσεις. Γι’ αυτό τον λόγο, τα ημερολόγια αντιπροσωπεύονται από τους πολιτικοθρησκευτικούς ηγέτες που τα επέβαλαν, παρά απ’ τους αστρονόμους που τα σχεδίασαν. Στη συνέχεια υπάρχουν οι απεικονίσεις του Ιούλιου Καίσαρα και του πάπα Γρηγορίου του 13^ου που επιλέγονται από την σχετική βιβλιογραφία να αντιπροσωπεύουν το Ιουλιανό και το Γρηγοριανό Ημερολόγιο.

Η Α’ Οικουμενική Σύνοδος που καθόρισε την ημερομηνία της εορτής του Πάσχα και μαζί της την ημερομηνία εορτασμού του Αϊ Γιώργη, έλαβε υπόψη της το Ιουλιανό ημερολόγιο και για τον καθορισμό της πρώτης εαρινής πανσελήνου τον ήδη γνωστό για την ανακρίβειά του κύκλο του Μέτωνα. Αρμόδιο να εκδίδει τις ειδικές «πασχάλιες επιστολές» που ενημέρωναν τις χριστιανικές εκκλησίες, ήταν το Πατριαρχείο Αλεξανδρείας, επειδή η πόλη συνέχιζε να κατέχει την σχετική  αστρονομική τεχνογνωσία.

Το Ιουλιανό Ημερολόγιο, επικράτησε σ’ όλη την Ευρώπη, μέχρι την αντικατάστασή του, από τον πάπα Γρηγόριο 13^ο το 1582, γιατί στην εποχή του καταγράφηκαν ξανά ιδιαίτερα ενοχλητικές αποκλίσεις 10 ημερών στις προβλεπόμενες ισημερίες. Οι αστρονόμοι Λίλιο και Κλάβιους, ανέλαβαν τις τεχνικές ρυθμίσεις.

Ως πραγματική διάρκεια του έτους θεωρήθηκαν οι 365 ημέρες, 5 ώρες, 48 πρώτα λεπτά και 46 δεύτερα. Δηλαδή, αντί για έτος 365,25 ημερών του Ιουλιανού, το Γρηγοριανό θεώρησε ως διάρκεια τις 365, 242217 μέρες. Με απλά λόγια, το Ιουλιανό ημερολόγιο υπολόγιζε το έτος κατά 11 πρώτα λεπτά και 14 δευτερόλεπτα μεγαλύτερο από την πραγματική του διάρκεια, δηλαδή κατά 1 ημέρα μεγαλύτερο κάθε 128 χρόνια.

Γι’ αυτό, στο νέο ημερολόγιο, προστέθηκαν οι 10 ημέρες που συνολικά είχαν χαθεί μέχρι τότε, και η 5η Οκτωβρίου του έτους 1582 ονομάστηκε 15η Οκτωβρίου του ίδιου έτους. Για τις από κει και πέρα διορθώσεις οι εισηγητές αστρονόμοι πρότειναν, αντί να αφαιρείται μία ημέρα κάθε 128 χρόνια, να αφαιρούνται τρεις ημέρες κάθε 400 χρόνια. Αυτό σημαίνει ότι μέσα σε διάστημα 400 ετών πρέπει να καταργούνται τρία δίσεκτα έτη.

Δύση και Ανατολή

Το Γρηγοριανό Ημερολόγιο, σταδιακά υιοθετήθηκε από τα διάφορα κράτη του κόσμου. Η Ελβετία το 1700, η Σουηδία το 1740, η Αγγλία και οι αποικίες της το 1750, η Ιαπωνία το 1872, η Κορέα το 1895 και η Κίνα το 1912. Η Ελλάδα πέρασε στο Γρηγοριανό Ημερολόγιο, μετά την Μικρασιατική Εκστρατεία, μόλις το 1923. Αρχικά η Ελληνική Ορθόδοξη Εκκλησία, αντίθετα από το ελληνικό κράτος, διατήρησε το Ιουλιανό Ημερολόγιο. Συνέπεια της διαφοροποίησης υπήρξε ο διπλός εορτασμός της 25^ης Μαρτίου, για την ελληνική επανάσταση στις 25 Μαρτίου και για τον Ευαγγελισμό στις 7 Απριλίου, που άφησε πικρή γεύση. Αυτή η κατάσταση έκαμψε τις αντιρρήσεις της θρησκευτικής ηγεσίας και ένα χρόνο μετά, το 1924, αποδέχτηκε την ταύτιση του εκκλησιαστικού ημερολογίου με το πολιτικό για τις ακίνητες εορτές. Ως ανάχωμα, διατήρησε το Πασχάλιο Ημερολόγιο και τις κινητές εορτές, με βάση το Ιουλιανό ή Παλαιό Ημερολόγιο. Ο έλληνας αστρονόμος που λειτούργησε ως σύμβουλος της πολιτείας για την αλλαγή του ημερολογίου, αφού εξ άλλου έχαιρε της εμπιστοσύνης και των εκκλησιαστικών αρχών, ήταν ο ακαδημαϊκός Δημήτριος Αιγινήτης, διευθυντής του Εθνικού Αστεροσκοπείου και καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Αθηνών.

Όμως, η διαφορά του εορτασμού του Πάσχα ανάμεσα σε Ορθόδοξους και Καθολικούς δεν βασίζεται μόνο στις αποκλίσεις του Ιουλιανού Ημερολογίου, αλλά και στο σφάλμα του κύκλου του Μέτωνα, τον οποίο χρησιμοποιούσαν οι χριστιανοί αλεξανδρινοί αστρονόμοι και με βάση τον οποίο η Ορθόδοξη Εκκλησία εξακολουθεί να υπολογίζει τις ημερομηνίες των μελλοντικών εαρινών πανσελήνων.

Στις 13 ημέρες της λανθασμένης Ιουλιανής εαρινής ισημερίας, πρέπει να προστεθεί και το λάθος του 19ετούς Μετωνικού κύκλου, το οποίο ανέρχεται, από το 325 μ.Χ. έως σήμερα, σε τέσσερις έως πέντε περίπου ημέρες, με συνέπεια η Μετώνεια (ή Ιουλιανή) πανσέληνος να υπολογίζεται τέσσερις έως πέντε ημέρες αργότερα από την πραγματική.

Ποσοτικά αυτή η ολίσθηση, προκαλεί στο καθ’ ημάς ανατολικό εορτολόγιο 15 μεταθέσεις της εορτής του Αϊ Γιώργη στο διάστημα 2000-2050, ενώ στο δυτικό εορτολόγιο μόνον τρεις. Μπορεί να συσχετιστούν η συχνότητα μετάθεσης της εορτής την δεύτερη μέρα του Πάσχα στην Ελλάδα με τον Γιώργο να αποτελεί την δημοφιλέστερη επιλογή ανδρικού ονόματος στη χώρα, σε αντίθεση με την μικρή συχνότητα μετάθεσης της εορτής στην Δύση και την επίσης χαμηλή συχνότητα ονοματοδοσίας, όπως δείχνει το επόμενο διάγραμμα που αναφέρεται στις ΗΠΑ;

Με τόσους αστρονόμους να παρακολουθούν από τις παραγράφους που προηγήθηκαν;

Μόνον «χάριν παιδιάς»!

Άντε, και ελέω του πιο λαμπρού εορταστικού διήμερου του ελληνικού εορτολογίου.