by 
… με στόχο την καλλιέργεια γνώσεων και ικανοτήτων για τη ζωή
Παναγιώτης Κουμαράς,
Εκδόσεις Gutenberg, 2017
Ποιός είναι
Ερευνητής της Διδακτικής Φυσικών Επιστημών, Πανεπιστημιακός στο ΑΠΘ, εμψυχωτής και μέλος των physics partizani που οργανώνουν πειράματα Φυσικής σε δημόσιους χώρους, σεσημασμένος συνεργός σε μη θεσμικές δραστηριότητες εκπαιδευτικών κοινοτήτων που προβληματίζονται με τη διδασκαλία των Φυσικών Επιστημών
και για τους κάθε ηλικίας μαθητές του, δάσκαλος που δεν προκαλεί χασμουρητά.
Νομιμοποίησε τη διδασκαλία της Φυσικής με απλά υλικά (Πειράματα Φυσικών Επιστημών με υλικά καθημερινής χρήσης, 2000 – 2002), πριν δυο χρόνια μας ταξίδεψε στις ιστορικές, διδακτικές και καθημερινές περιπέτειες πέντε θεμελιωδών εννοιών της Φυσικής (μονοπάτια της σκέψης στον κόσμο της Φυσικής, 2015),
φέτος με το «Διδάσκοντας Φυσική αύριο», συνοψίζει τις απόψεις του για τη δομή των Αναλυτικών Προγραμμάτων Φυσικής του 2020+
Τι κρατώ
Ότι η διδασκαλία της Φυσικής δεν μπορεί να αρκεστεί στην παράθεση ενός σώματος γνώσεων αλλά οφείλει να επιδιώξει την εφαρμογή τους σε προβληματικές καταστάσεις που δεν απαιτούν μόνο μαθηματικούς χειρισμούς σε κατασκευασμένα επί τούτοις περιβάλλοντα αλλά κυρίως σ’ αυτές που προκύπτουν από την εμπλοκή των μαθητών με τα υλικά στο εργαστήριο και την καθημερινότητά τους. Αυτή η εμπλοκή δεν πρέπει να αρκεστεί στην επικύρωση των γνώσεων αλλά οφείλει να εξάγει και συμπεράσματα για την ιδιαίτερη παραγωγική μέθοδο που ακολουθεί η επιστήμη, αυτήν που χαρακτηρίζεται ως Επιστημονική Μεθοδολογία και η οποία απέχει από την μονοδιάστατη δασκαλίστικη εκδοχή της.
Όταν η Φυσική αντιμετωπίζεται ως μάθημα, θα πρέπει να υπάρχει εμπράγματη και όχι απλώς δηλωτική επίγνωση από διδάσκοντες και διδασκόμενους αυτού που λέμε Φύση της Επιστήμης, ότι δηλαδή πρόκειται για γνώση εμπειρική, όπου άλλο είναι οι νόμοι και άλλο οι θεωρίες και ότι η επιστήμη αποτελεί μεν γνώση χρήσιμη που τελεί όμως συνεχώς υπό αίρεση και οπωσδήποτε σχετίζεται με τις τρέχουσες κοινωνικές διεργασίες. Επίσης, η διδασκαλία της Φυσικής οφείλει, για να έχει κοινωνικό και όχι μόνον ωφελιμιστικό νόημα, να στοχεύει στην κατάκτηση κάποιων ικανοτήτων που θα διευκολύνουν τον μαθητή στη ζωή του, όπως είναι η αναγνώριση των κρίσιμων ερωτημάτων ενός προβλήματος, η συλλογή και η επεξεργασία δεδομένων, η επικοινωνία των συμπερασμάτων, η συνεργασία των μαθητευομένων – αυριανών πολιτών και ο αναστοχασμός.
Κρατώ,
ότι η Φύση και η Μεθοδολογία της Επιστήμης δεν ευδοκίμησαν ως παρένθετες αναφορές στο σώμα των σχολικών εγχειριδίων, μπορούν όμως να αποκτήσουν νόημα ως εργαλεία επίλυσης των προβλημάτων της Φυσικής, π.χ. εφαρμόζοντας ενσυνείδητα τον διαχωρισμό μεταβλητών, αναγνωρίζοντας τις κρίσιμες ερωτήσεις ή διατυπώνοντας νέες ερωτήσεις που ακουμπούν στη μελέτη συγκεκριμένων αξιόπιστων ποιοτικών ή ποσοτικών δεδομένων. Επί πλέον, η Φύση και η Μεθοδολογία της Επιστήμης μπορούν να συνδέσουν τη διδασκαλία της Φυσικής με την καλλιέργεια εκείνων των ικανοτήτων που σχετίζονται με την ιδιότητα του μαθητή ως μελλοντικού πολίτη, αλλιώς αυτές οι ικανότητες-στόχοι αν αντιμετωπιστούν αποκλειστικά ως ρητορεία, θα αποδυναμωθούν όπως όλες οι τυπικές εισαγωγικές διακηρύξεις των Αναλυτικών Προγραμμάτων.
Ο γεφυροποιός ρόλος της Φύσης και της Μεθοδολογίας της Επιστήμης, μεταξύ της Γνώσης και των προβλημάτων της Φυσικής και της καλλιέργειας των ικανοτήτων για τη ζωή, αναδεικνύεται, εξυπηρετείται και εξειδικεύεται με παραδείγματα που έχουν προκύψει από εμπειρικές εφαρμογές.
Κρατώ,
ότι η εξοικείωση με τη Φύση και τη Μεθοδολογία της Επιστήμης είναι απαιτητική (αν οι μαθητές δυσκολεύονται στην οικοδόμηση και εφαρμογή των φυσικών εννοιών, θα αντιμετωπίσουν πολλαπλάσια εμπόδια στο να κατακτήσουν τον τρόπο που παρήχθησαν αυτές οι έννοιες), γι’ αυτό προκρίνεται το “ανεπαρκές”, σύμφωνα με τους διδακτικούς των προηγούμενων δεκαετιών πείραμα επίδειξης, ως βάση της λειτουργικής ανάδειξης των Μεθόδων των Φυσικών Επιστημών. Η επιτυχία αυτού του εγχειρήματος θα καθορίσει το επόμενο στάδιο, δηλαδή τον διαχωρισμό των μαθητών σε ομάδες εργασίας.
Γιατί να το διαβάσεις
Γιατί, ενώ συμμερίζεσαι την αξία της Φύσης και της Μεθοδολογίας της Επιστήμης στη διδασκαλία της Φυσικής, δεν έχεις λησμονήσει την ατυχήσασα εισαγωγή της ως ξεχωριστό γνωστικό μάθημα (Ιστορία των Επιστημών και της Τεχνολογίας, 1998), αλλά και τη δυσκολία να εντάξεις λειτουργικά τα ιστορικά ένθετα των βιβλίων Φυσικής στο καθημερινό σου μάθημα.
Γιατί εκτιμάς ότι η έλλειψη ενδιαφέροντος για τα μαθήματα Φυσικής του σχολείου οφείλεται και στην μονοδιάστατη στόχευση των μαθητών κάθε τάξης στις Πανελλαδικές Εξετάσεις. Ένα από τα βασικά ζητήματα που θίγονται στο βιβλίο είναι ο επαναπροσδιορισμός της κύριας στοχοθεσίας του μαθήματος, εντάσσοντας τις ικανότητες για τη ζωή στο καθημερινό πρόγραμμα και ενισχύοντάς τις με συναφείς αξιολογικές δραστηριότητες, που δεν θυμίζουν κοινωνιολογικά τεστ αλλά αυθεντικές ερωτήσεις Φυσικής.
Από ποιους να το κρύψεις
Αυτή την εποχή, δεν έχεις λόγο.
Η κοινωνική και οικονομική κατάσταση έχει θαμπώσει το ενδεχόμενο των “μαγικών λύσεων”. Η προηγούμενη θέση αφορά και την Εκπαίδευση. Αυτή η συνθήκη ευνοεί τον αδογμάτιστο αναστοχασμό με βάση τα εμπειρικά δεδομένα που έχουν από χρόνια σωρευτεί.
Οι μαθητές που αντιμετώπισαν εισαγωγικά τη Φυσική με το γραμμικό μεθοδολογικό μοντέλο «Παρατηρώ – Υποθέτω – Πειραματίζομαι – Συμπεραίνω – Γενικεύω» (Φυσική με Πειράματα – Α Γυμνασίου, 2013), βρίσκονται φέτος στην Β Λυκείου. Και θα έχεις διαμορφώσει εμπειρική άποψη για την ικανότητά τους να χειρίζονται αυτά που αποτελούσαν στόχους του συγκεκριμένου καινοτόμου μαθήματος, δηλαδή τον χειρισμό της αβεβαιότητας των μετρήσεων και τη δυνατότητα να αντιμετωπίζουν ομαδοσυνεργατικά και διερευνητικά τα προβλήματα που τους θέτεις.
Υπάρχουν επίσης ενδείξεις για τη φυσιογνωμία των Πειραματικών Θεμάτων που εισηγούνται άλλοι καινοτόμοι συνάδελφοι, στους Διαγωνισμούς Φυσικής, με στόχο να “μπολιάσουν” τις μαθηματικοποιημένες ασκήσεις Φυσικής του σχολείου με εργαστηριακά χαρακτηριστικά. Η καταγεγραμμένη απόσταση των δεδομένων που προτείνονται, από τις συμπεριφορές των υλικών στον πραγματικό κόσμο, υπονομεύουν τον αυθεντικό πειραματικό έλεγχο και την ουσιαστική εννοιολογική διερεύνηση. Αλλά και η έμφαση στην διαχείριση των δεδομένων με στατιστική ακρίβεια προαλείφει μια ακόμα εκδοχή άγονου φορμαλισμού που ο μαθητής θα τον μάθει για να τον ξεχάσει.
Το βιβλίο μπορεί να διευκολύνει την ανάπτυξη πλέγματος αξιόπιστων αξιολογικών κριτηρίων που θα βοηθήσουν να διαχωριστεί η ανεπιθύμητη “ήρα” των καινοτομιών που εφαρμόστηκαν απ’ το καθαρό “στάρι” που χρειάζεται για να παρασκευαστεί το φρέσκο – ζεστό ψωμί.
Γι’ αυτό να μην κρύψεις το βιβλίο από κανέναν,
αλλά ούτε κι’ απ’ τον συγγραφέα να αποσιωπήσεις την έλλειψη εφαρμογών που απευθύνονται στη Λυκειακή Βαθμίδα Εκπαίδευσης, όπως επιτυχώς είχε κάνει στα «μονοπάτια της σκέψης»,
όχι για να τον ψέξεις,
αλλά για να τον δεσμεύσεις στο επόμενο εκδοτικό του εγχείρημα.
Καλοτάξιδο!
Καλοτάξιδο το νέο βιβλίο του Καθηγητή Παναγιώτη Κουμαρά.
Νομίζω ότι έρχεται να ταράξει τα νερά, όπως και κάθε παρέμβαση του πρωτοπόρου Πανεπιστημιακού.
Και αν να τον παρακολουθείς να διδάσκει, είναι "εμπειρία" , για μας που δεν έχουμε συχνά την ευκαιρία να το κάνουμε, μπορούμε να πάρουμε, ως εναλλακτική λύση, το βιβλίο του και να το μελετήσουμε…
Καλημέρα σε όλους.
Κατά σύμπτωση, χθες ολοκλήρωσα την ανάγνωση της εισαγωγής του νέου βιβλίου του καθηγητή Κουμαρά. Αντιλαμβάνομαι ότι η ατζέντα του είναι κάτι παραπάνω από σαφής: Η αναζήτηση ενός προγράμματος σπουδών, 'το οποίο θα προσφέρει στον μελλοντικό ενεργό πολίτη εφόδια για την καθημερινή ζωή, πέρα από το χώρο εργασίας'. Παραθέτω, ενδεικτικά, ερωτήματα που τίθενται προς απάντηση:
'Θέλουμε ο πολίτης να μπορεί να ελέγξει αν το συμπέρασμα στο οποίο κάποιος, ας πούμε πολιτικός, δημοσιογράφος, ακόμη και αυτός που προσπαθεί να του πουλήσει κάτι, καταλήγει, στηρίζεται σε δεδομένα και αν αυτά προκύπτουν από σωστό χειρισμό των μεταβλητών που εμπλέκονται;'
ή παρακάτω
'Θέλουμε ο πολίτης να αναπτύξει στάσεις όπως:
– να αναζητεί, να σέβεται και να προσηλώνεται στα αποδεικτικά στοιχεία;
– να αναζητεί τα αποδεικτικά στοιχεία στις απόψεις των άλλων, να αξιολογεί τους ισχυρισμούς τους;
– να δέχεται τις απόψεις των άλλων, αν αυτές τεκμηριώνονται, ακόμη και αν είναι διαφορετικές από τις δικές του;'
και λίγο μετά
'Θέλουμε ο πολίτης να έχει γνώσεις σε επίπεδο κατανόησης και εφαρμογής στην καθημερινή του ζωή και όχι σε επίπεδο απομνημόνευσης, χρήσιμο μόνο για να συμμετέχει σε τηλεοπτικά παιγνίδια;'
Θα πρότεινα το βιβλίο και μόνο για τους προβληματισμούς που θέτει στην εισαγωγή του. Υποθέτω όμως ότι και το υπόλοιπο θα είναι εξίσου δυνατό…
Έχω διαβάσει τμήμα του βιβλίου.
Αντιλαμβάνομαι ότι "στραβά αρμενίζουμε". Ας προσεχθεί και από εμάς, δίοτι θα επηρεάσει τουλάχιστον το στυλ της διδασκαλίας.
Περισσότερο ας προσεχθεί από σχεδιαστές αναλυτικών προγραμμάτων , συγγραφείς σχολικών βιβλίων και συντάκτες θεμάτων.
Το ύφος των θεμάτων τελικά καθορίζει την διδασκαλία.
Το παράδειγμα με τη μηλιά χαρακτηριστικό.
Καλημέρα Γιώργο.
Πάει να κλείσει 2η βδομάδα από τότε που μου ενεχείρισες το νέο πόνημα του Καθηγητή Παναγιώτη Κουμαρά το οποίο έχω συντροφιά και ‘’μιλώ’’ ακόμη μαζί του η μάλλον αυτό μου λέει πράγματα, από την πρώτη κιόλας σελίδα (9) με τον τίτλο «Αφιέρωση».
Σε αρκετά ταυτίστηκα τα χρόνια της διδασκαλίας μου και ιδιαίτερα χαιρόμουνα όταν κατάφερνα την εισαγωγή μιας έννοιας ακολουθώντας τις προτάσεις του Δάσκαλου Ανδρέα Κασσέτα ότι «πρέπει να διαρρήξουμε το λεκτικό περίβλημα που αποτελεί το όνομά τους και να εισδύσουμε σ’αυτό που περιέχουν* «μέσα εκεί» θα συναντήσουμε το δομικό υλικό με το οποίο οικοδομήθηκαν.[ Από το βιβλίο του Κασσέτα: «Το μακρόν Φυσική προ του βραχέως διδάσκω» .
Για το βιβλίο του Κουμαρά, ξενάγησες Γιώργο ιδανικά το μελλοντικό αναγνώστη και εγώ αυτό που μπορώ να πω είναι : Διαβάστε το βιβλίο, θα βοηθήσει στο στόχο που θέτει…
Γιώργο σ’ευχαριστώ και πάλι.
Ευχαριστώ επίσης τον Καθηγητή συγγραφέα και εύχομαι το αύριο να δώσει καρπούς από …’’την καλλιέργεια γνώσεων και ικανοτήτων για τη ζωή’’…που ‘’δεν απελπίζεται’’.
Υ.Γ.
Δύο περιστατικά παρατήρησης. Το πρώτο παρουσία των εγγονών.
Π: Τι έτσι Ιφι;
Ιφι: Να αυτό το τσικ-τσακ Παππού.
Π: (Συνειδητοποίησα πως προσπαθούσε να περιγράψει τον ήχο του πλαστικού που τσαλάκωσα και ξετσαλακώνεται !) Από το μπουκάλι είναι Ιφι.
Ιφι: Γιατί Παππού κάνει έτσι;
Π: Περίμενε Ιφι και τώρα που θα πάμε σπίτι θα κάνουμε ένα πείραμα για να καταλάβουμε γιατί…
Αλέξανδρος: Παππού ‘’γιατί πεί..αμα;’’ (Ο δίχρονος μπόμπιρας λειτούργησε. Το γιατί είναι προσφιλής λέξη και των δύο. Το- ρ- το τρώει προς το παρόν.)
Στο σπίτι ξεκινάμε την επανάληψη της παρατήρησης .
Π: Τι έχει μέσα το μπουκάλι;
Ιφι: Τίποτα παππού είναι άδειο!
Κούνησα το χέρι μου μπροστά στο πρόσωπο της Ιφι και τη ρώτησα:
Π: Ένοιωσες κάτι στο πρόσωπό σου Ιφι;
Ιφι: Αέρα παππού.
Π: Δηλαδή Ιφι , ( Θυμήθηκα την έκφραση ,‘’Ζούμε στον πυθμένα ενός ωκεανού. Κάτω από τον ουρανό είμαστε μεις τα ψάρια και τα δέντρα είναι φύκια’’ Γ. Σεφέρης «Σχέδια για ένα καλοκαίρι».) εμείς είμαστε μέσα στον αέρα, αυτόν που αναπνέουμε και δεν τον βλέπουμε όμως τον νοιώθουμε. Επομένως τι έχει το μπουκάλι μέσα Ιφι;
Ιφι: Μα Παππού το μπουκάλι είναι κλειστό!
Π: Ναι αλλά πριν το κλείσω ήταν ανοιχτό .
…αρχίζει να ιδρώνει η σκέψη μου στο πως θα φτάσω στην ερμηνεία της παρατήρησης του τσικ-τσακ που βέβαια πρέπει να εξηγήσω ‘’το φούσκωμα’’ του αέρα μα και την παραγωγή ήχου.
Βάλαμε το μπουκάλι στον ήλιο και ακούσαμε πάλι τον ήχο μόνο που τώρα η Ιφι παρακολουθεί και το ξετσαλάκωμα του μπουκαλιού… Σταματώ εδώ καταγράφοντας τη σύμπτωση με ‘’Το μυστήριο του μπουκαλιού’’ σελίς 277 στο βιβλίο του Κουμαρά.
Στην καπακωμένη κατσαρόλα έβραζε νερό και κάποια στιγμή την ξεκαπακώνω και βάζω το καπάκι όπως το έπιασα (χωρίς να το περιστρέψω) πάνω στη βάση μιας πλαστικής λεκάνης που ήταν πάνω στο πάγκο ανάποδα. Βάζω στη κατσαρόλα, δεν θυμάμαι τι, και πιάνω το καπάκι για να την σκεπάσω. Μαζί με το καπάκι σηκώθηκε και η πλαστική λεκάνη λες και κόλλησε στο καπάκι…!
Τώρα πρέπει να πάω να παραλάβω τα εγγόνια από το σχολικό …και να ακούω το περίφημο ‘’γιατί’’!
Καλό μεσημέρι
Γιώργο.
Συνάδελφοι
Καλησπέρα
Μετά από μια τόσο καλά προετοιμασμένη και όμορφη παρουσίαση με το ασυναγώνιστο χαρακτηριστικό ύφος «Φασουλόπουλου» … θα ήταν μάλλον άδικος κόπος να προσπαθήσω να συμπληρώσω.
Ακολούθησαν ο Διονύσης , ο Απόστολος , ο Γιάννης , ο Παντελεήμων …
Από μένα λοιπόν μόνο τρεις «πεζές» προτάσεις .
Ναι λοιπόν, ας ξαναβρούμε ποιες είναι οι «κομβικές ικανότητες», η καλλιέργεια των οποίων συνδέονται άρρηκτα με την πολυπόθητη «Γενική Παιδεία». Διότι αν το ζητούμενο από ένα Εκπαιδευτικό σύστημα δεν ήταν ούτε πριν 50 χρόνια μόνο η πληροφορία αλλά η ικανότητα πρόσληψης της και πρόσδεσής της σε ένα πλέγμα εννοιολογικό (και ιδεολογικό, συναισθηματικό, ιστορικό, αισθητικό … ) πόσο μάλλον σήμερα σε ένα κόσμο Ιντερνετικό.
Πρόσφατα έγραφα ότι η αναβάθμιση της στοιχειώδους και μέσης εκπαίδευσης απαιτεί απαραίτητα την συνεχή προσπάθεια σχεδιασμού και πειραματισμού διδακτικών πρακτικών από τον εκπαιδευτικό αλλά με οργανωμένο , καθοδηγημένο και ελεγχόμενο τρόπο …Τα μόνα που δυσκολεύομαι να απαντήσω ( με βάση τις σημερινές δομές του Ελληνικού Εκπαιδευτικού Συστήματος ) είναι ποιος ; πού ; και πότε ; , θα οργανώνει , θα καθοδηγεί και θα ελέγχει τους εκπαιδευτικούς ; … Αν αυτή η πρότασή μου έχει κάποια σημεία αλήθειας νομίζω πως στην διατύπωση αυτή συνέβαλε καθοριστικά και το ίζημα της μελέτης του βιβλίου «Διδάσκοντας Φυσική αύριο.»
Οφείλω λοιπόν, για αυτά, και για πολλά άλλα στοιχεία, αυτού του ταξιδιού στις ιδέες του βιβλίου του κ. Κουμαρά ένα μεγάλο ΕΥΧΑΡΙΣΤΩ στον συγγραφέα του.
Ο γεφυροποιός ρόλος της Φύσης και της Μεθοδολογίας της Επιστήμης, μεταξύ της Γνώσης και των προβλημάτων της Φυσικής και της καλλιέργειας των ικανοτήτων για τη ζωή, αναδεικνύεται, εξυπηρετείται και εξειδικεύεται με παραδείγματα που έχουν προκύψει από εμπειρικές εφαρμογές.
Αν το ίδιο το σχολικό εγχειρίδιο δεν αντιμετωπίσει τις πειραματικές δραστηριότητες ως ένα αναπόσπαστο εργαλείο διερευνητικής μάθησης και καθημερινής εκπαιδευτικής χρήσης μέσα στο σώμα του κειμένου και όχι σαν ξεκομμένη πειραματική δραστηριότητα, αν τα καθημερινά παραδείγματα δεν μετασχηματισθούν σε καθημερινή σχολική πειραματική προσέγγιση και γνώση, τότε το ποιός; πού; πότε; θα παραμένουν αναπάντητα και όλοι εμείς θα πελαγοδρομούμε μεταξύ των Cp, Cv από τη μια και των μετρήσεων χωρίς στόχο από την άλλη.
Αν δεν συνδέσουμε άμεσα την τεχνολογία και την καθημερινή της χρήση με το θεωρητικό της υπόβαθρο, τις Φυσικές Επιστήμες ακόμη θα ακούμε τους μαθητές μας (πρόχειρο ερωτηματολόγια στη γ΄ γυμνασίου)΄να ισχυρίζονται "ότι το κινητό εκπέμπει ραδιενέργεια" , ή ότι το χρώμα του ουρανού είναι μπλέ γιατί "η θάλασσά μας είναι μπλέ. Και η θάλασσά μας είναι μπλέ γιατί και η σημαία μας είναι μπλε".
Αν
"Παιδεία είναι αυτό που μας μένει,
όταν έχουμε ξεχάσει ό,τι μάθαμε στο Σχολείο",
ο Παναγιώτης Κουμαράς απαντά εύστοχα στο ερώτημα:
"Τι πρέπει να μας μένει,
όταν ξεχάσουμε τη σχολική Φυσική;"
Ας αξιοποιήσουμε την απάντηση.
''Διδάσκοντας Φυσική αύριο", το νέο βιβλίο του καθηγητή(μου) κ.Π.Κουμαρά έρχεται ίσως στην πιο κατάλληλη στιγμή.Η διδασκαλία της Φυσικής στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση της πατρίδας μας συστηματικά υποβαθμίζεται και ο ρόλος της ως γνωστικού αντικειμένου- εφόδιου ζωής αμφισβητείται.Στο βιβλίο ο συγγραφέας δείχνει με τρόπο ουσιαστικό πως και γιατί τα πράγματα έπρεπε να είναι διαφορετικά.Για κάποιον, όπως εγώ, που βιοπορίζεται με την διδασκαλία της "Φυσικής των εξετάσεων", η εξήγηση γιατί το χιόνι λιώνει νωρίτερα στα φρεάτια των υπονόμων και του σχήματος των κώνων της τροχαίας ήρθαν να μου υπενθυμίσουν ότι θα είχε μεγαλύτερη αξία για τον αυριανό πολίτη μια διδασκαλία που θα προσβλέπει στην ανάπτυξη της κριτικής σκέψης, από τον εξαναγκασμό στην εκμάθηση κάποιων κανόνων από ένα πεδίο της επιστήμης με το οποίο ίσως κάποιος να μην ξανασχοληθεί.
Θέλοντας να εκφράσω τις ευχαριστίες μου προς τον καθηγητή μου Π.Κουμαρά σκέφτηκα να γράψω τους επόμενους προφητικούς στίχους,
Where is the Life we have lost in living?
Where is the wisdom we have lost in knowledge?
Where is the knowledge we have lost in information?
T.S.Eliot 'Choruses from the Rock"(1934).