Σύνδεση τέχνης με επιστήμη

Πάνο, εγώ σε αντίθεση με τον Γιάννη, διαφωνώ μαζί σου πλήρως.

ακραίες θέσεις

Η προσπάθεια διαφοροποίησης από την new age επιστήμη που προτείνει η ΕΕΦ, με το «κβαντικό θέατρο», τις «κβαντικές θεραπείες» και το «νερό που παράγει ενέργεια», οδηγούν στον κολασμό του ενδιάμεσου χώρου μεταξύ τέχνης και επιστήμης, αυτού της επικοινωνίας στην καθημερινή γλώσσα που μια εκδοχή του είναι η εκλαΐκευση και μια άλλη είναι η διδασκαλία του τι είναι αυτό που διδάσκουμε, δηλαδή ποια είναι η φύση της επιστήμης. Επειδή δεν μας το ρωτούν, δεν σημαίνει ότι δεν απασχολεί τους μαθητές μας.

Το ηθελημένο μπέρδεμα από την μεριά των new age αντιλήψεων που αναζητά νομιμοποίηση από την επιστήμη, οδηγεί σε δογματικές θέσεις που παραβλέπουν ή αποκρύπτουν ότι η επιστήμη εν τω γεννάσθαι, είχε μεταφυσικές θεωρήσεις. Αυτές που καθοδήγησαν τον  Kepler  των εγγράψιμων κανονικών στερεών στο επαναστατικό κοσμολογικό του μοντέλο και τις αλχημιστικές δοξασίες των Boyle & Newton που οδήγησαν στους νόμους των αερίων και στην παγκόσμια έλξη. Ακόμα και σύγχρονοι επιστήμονες σπατάλησαν μέρος από το μεγάλο ταλέντο τους στην διερεύνηση παραψυχολογικών ενδεχομένων, όπως ο Feynman που πειραματίστηκε με την ύπνωση και ο Pauli που είχε εκτεταμένη αλληλογραφία με τον ψυχαναλυτή του Carl Young για την ερμηνεία των ονείρων του. Δες το «θα αστειεύεστε κ. Φέυνμαν» και το «Ο Ψυχαναλυτής, ο Φυσικός και ο αριθμός 137».

κάτω απ’ το χαλί;

Αφορούν τα εσωτερικά κίνητρα και οι ανθρώπινες αντιφάσεις των επιστημόνων τους δάσκαλους της επιστήμης; Σίγουρα μας μαθαίνουν πολλά για τη φύση της επιστήμης και τους σκοπέλους που αντιμετώπισαν οι πρωταγωνιστές της. Και αφορούν και μέρος της διδασκαλίας μας, αν εκτιμούμε ότι δεν είναι διδακτικά πειστική η θετικιστική αρλούμπα που ισχυρίζεται ότι η επιστημονική πρόοδος υπήρξε γραμμική. Γιατί αυτό είναι το υποδόριο αφήγημα που εξυπηρετείται από την τυπική διδασκαλία και αποβαίνει εις βάρος της. Έχουμε τυπική υποχρέωση να διδάξουμε μόνο το περιεχόμενο και το «τι είναι αυτό που το λέμε επιστήμη» μένει στα αζήτητα μαζί με το ίδιο το μάθημα και τα μετωπικά πειράματα και την «επιστημονική μέθοδο». Ο μέσος μαθητής χωρίς να κατέχει τις τελευταίες απόψεις για το DNA και χωρίς την ικανότητα να προβαίνει σε εργαστηριακούς γονιδιακούς προσδιορισμούς, αξίζει να εξοικειωθεί με την Θεωρία της Εξέλιξης ως την βέλτιστη μέθοδο για την περιγραφή της ιστορίας και του μέλλοντος των έμβιων όντων, συμβιβάζοντας με βάση αυτήν και τις μεταφυσικές του απόψεις. Όπως έκανε και ο Newton με τις δικιές του, χωρίς να μας τις κληροδοτήσει “πακέτο” με την «Νευτώνεια Σύνθεση».

Da Vinci & Πυθαγόρας

Δεν “καθαρίζουμε” με τον Da Vinci, υποβαθμίζοντάς τον επειδή «γνωστός έγινε για την τέχνη του». Σήμερα αναγνωρίζεται ως ο «οικουμενικός άνθρωπος», διότι ανέδειξε τα εμπειρικά μοτίβα που καθιστούν την εικαστική δημιουργία και τα μηχανικά τεχνήματα να ακολουθούν αισθητική αρμονία. Και αυτό επιτεύχθηκε, μέσα από μελέτη που 100 χρόνια αργότερα αναγνωρίστηκε ως «επιστημονική μέθοδος». Ο Da Vinci, επεξέτεινε την μελέτη γνωστών στην εποχή του συμμετριών που υπάρχουν στο ανθρώπινο σώμα με σπουδή επιστήμονα ανατόμου. Στην εποχή του αντιμετωπίστηκε ως ο καλλιτέχνης που δεν ολοκλήρωσε καμία παραγγελία. Όμως οι επίγονοι καλλιτέχνες, του αποδίδουν τον χωρισμό του καμβά σε αρμονικές σχέσεις, οι μηχανικοί την επιτυχία να χυτεύσει  το πελωρίων διαστάσεων άλογο του Μιλάνου, που κατέληξε να ανακυκλωθεί σε κανόνια για να αντιμετωπιστούν ανεπιτυχώς οι επελαύνοντες γάλλοι και οι επιστήμονες Amontons και Coulomb του χρωστούν την πρώτη διατύπωση των νόμων της τριβής. Οι σημερινοί τεχνικοί και ο απλός κόσμος γοητεύονται από τα προφητικά σημειωματάριά του. Τα τεκμήρια που σταδιακά αναδύονται και αφορούν προσωπικότητες όπως ο Einstein και ο Newton, θολώνουν την συνολική εικόνα τους. Με τον Da Vinci συμβαίνει το αντίθετο. Η εικόνα του όσο περνά ο χρόνος, λαμπραίνει ως σύμβολο του επιστήμονα – καλλιτέχνη.

Ούτε βαφτίζουμε τον Πυθαγόρα μαθηματικό και όχι μουσικό, επειδή η ΕΕΦ οδηγεί τη συζήτηση στην άλλη άκρη. Μύστης φιλόσοφος υπήρξε ο Πυθαγόρας. Οι μαθηματικές σχέσεις, όπως και οι μουσικές αρμονικές σχέσεις που επινόησαν οι πυθαγόρειοι, εξυπηρέτησαν την αναζήτηση της ταύτισης των μελών αυτής της θρησκευτικής σέχτας με το θείο. Ο Weinberg μακαρίζει την διαχρονική διάσωση των πυθαγόρειων μουσικών μοτίβων και μαθηματικών σχέσεων για τους λατρευτικούς λόγους που εξυπηρετούσαν, αφού τελικά απέβησαν υπέρ της διαχρονικής μαθηματικής κληρονομιάς. Και όλοι αποστρεφόμαστε τους πυθαγόρειους εκτελεστές του επίσης πυθαγόρειου Ίππασου, επειδή χειρίστηκε με βάση την επιστημονική και όχι την εσωτερική ηθική της σέχτας, την ασύμμετρη ρίζα του 2.

Από την άλλη πλευρά του λόφου, θεωρίες για τα χρώματα άσκησαν ουσιαστική επιρροή σε σπουδαίους καλλιτέχνες διαφορετικών σχολών, όπως ο ρομαντικός Τέρνερ και ο μοντερνιστής Καντίνσκυ.

οι δυο κουλτούρες χωριστά; τρία ανέκδοτα

Ο νομπελίστας ρώσος φυσικός Kapitsa, κατά την μακρά περίοδο που εργάστηκε στο εργαστήριο του Rutherford στο Κέιμπριτζ, δάνεισε στον Paul Dirac το «Έγκλημα και Τιμωρία», θεωρώντας ότι αντιπροσώπευε ένα από τα σημαντικότερα έργα του γραπτού λόγου. Ο Dirac επιστρέφοντας το βιβλίο, δυσφόρησε, αγανακτώντας τον Kapitsa, «γιατί ο συγγραφέας έβαλε τον ήλιο ν’ ανατέλλει δυο φορές την ίδια ημέρα».

Στον Dirac επίσης αποδίδεται η υποτιμητική για την ποίηση αποστροφή «Η επιστήμη προσπαθεί να εκφράσει με λίγα μαθηματικά σύμβολα, κάτι που κανείς δεν ήξερε πριν. Στην ποίηση ισχύει το ακριβώς αντίθετο, δηλαδή με πολλά λόγια λέει κάτι που όλοι γνωρίζουν».

Αυτή η στάση ερμηνεύει γιατί υπήρξε κακός μέντορας υποψηφίων διδακτόρων, όπως μαρτυρά ο εμπνευσμένος μέντορας του Hawking, Dennis Sciama που καθοδηγήθηκε από τον Dirac στην εκπόνηση της διατριβής του, αλλά και κακός δάσκαλος μεταπτυχιακών φοιτητών, αφού οι διαλέξεις του λέγεται ότι περιορίζονταν στην ανάγνωση του περίφημου εγχειριδίου του «Principles Quantum Mechanics». Όταν οι μεταπτυχιακοί του τον εγκάλεσαν, αυτός ισχυρίστηκε πως μετέρχεται τον βέλτιστο τρόπο που γνωρίζει για την διαπραγμάτευση του συγκεκριμένου θέματος.

Τα τρία ανέκδοτα σκιαγραφούν την εσωστρέφεια του σπουδαίου φυσικού και την αδυναμία επικοινωνίας του, έξω από τον αυστηρό φορμαλισμό της επιστήμης.

Πάντως, αποτελεί δηλωμένη θέση σπουδαίων επιστημόνων η εμμονή τους όχι μόνο στην ακρίβεια αλλά και στην απλότητα και στην αισθητική των εξισώσεών τους, μηδέ του Dirac εξαιρούμενου.

οι δυο κουλτούρες χωριστά; δύο εγχώρια παραδείγματα

Ο Ρήγας υπήρξε «Δάσκαλος του Γένους». Πρεσβευτής του Νεοελληνικού Διαφωτισμού, επιλέγει να οριοθετήσει την ελεύθερη Ελλάδα με την ομώνυμη Χάρτα του και επιδιώκει να διαλύσει τις μοιρολατρικές δοξασίες που κρατούσαν τους ορθόδοξους υπηκόους της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας  παθητικούς δέκτες των μηνυμάτων της Γαλλικής Επανάστασης, με την καλλιέργεια της κουλτούρας της Φυσικής. Δεν υπήρξε διαπρεπής χαρτογράφος, ούτε καλός φυσικός. Διείδε όμως, αυτός ο κοσμοπολίτης των ανοιχτών οριζόντων, ότι το επιστημονικό παράδειγμα ειπωμένο σε καθημερινή γλώσσα μπορεί να λειτουργήσει απελευθερωτικά.

Ένα δεύτερο παράδειγμα, εγνωσμένα μικρότερης βαρύτητας αλλά μεγαλύτερης εξοικείωσης στους ΠΕ04 της χώρας, είναι η επιλογή ενός παραδειγματικού δάσκαλου Φυσικής, του Κασσέτα, να μπολιάσει το στεγνό ασκησιολογικό διδακτικό πρότυπο της εποχής με τη δραματοποίηση του επιστημονικού περιεχομένου. Το δραματουργικό του έργο χωρίς να διεκδικεί τον θεατρικό Όλυμπο, έδειξε έναν τρόπο εμψύχωσης των μαθητών προς τις επιστήμες και στους καθηγητές πώς να σπάσουν στο σκληρό προφίλ του αυστηρού μαθήματός τους.

Ούτε ο Ρήγας θεραπεύει σπουδαία Φυσική, ούτε ο Ανδρέας εξαιρετικό θέατρο. Και οι δύο ενδιαφέρονται για τον ενδιάμεσο χώρο μεταξύ αυστηρής επιστήμης και υψηλού αφηγηματικού λόγου, και με επικοινωνιακό λόγο επιδίωξαν την αλλαγή του πολιτιστικού παραδείγματος. Ενός παραδείγματος που αποσυνδέει τα φυσικά φαινόμενα από μεταφυσικά πεπρωμένα (ο Ρήγας), χωρίς ταυτόχρονα η επιστήμη να προβάλλεται  ως σπουδαιοφανής και ερμητική, αλλά ως μια έκφραση του πολιτισμού που έχει κάτι να πει γι’ αυτά που συμβαίνουν εκεί έξω (ο Ανδρέας).

μας ενδιαφέρει ο ενδιάμεσος χώρος;

Χωρίς τους ατελέσφορους φορμαλισμούς της διαθεματικής διδακτικής προσέγγισης.

Τον λαμβάνουμε υπόψη μας αυτόν τον χώρο, στο μάθημά μας; Πρέπει, αν απευθυνόμαστε και στους μαθητές που δεν επιλέγουν να γίνουν επιστήμονες. Τότε σ’ αυτούς τους τελευταίους θα μείνουν αρκετά από το πνεύμα της επιστήμης. Όσα έμειναν και σε μας από το κλασσικό μάθημα αποστήθισης, αυτό της αφηγηματικής Ιστορίας. Και μάλλον περισσότερα απ’ όσα μένουν στους νεώτερους που διδάσκονται την Ιστορία με την επιστημονικότερη εκδοχή της, αυτήν της μελέτης των πηγών.

πώς γίνεται αυτό;

Με την λογική των αρίστων, δηλαδή της αξιολόγησης, των διαγωνισμών, των «καλύτερων καθηγητών» της Ελλάδας ή της Ευρώπης.

Με την μέθοδο της δοκιμής και της πλάνης, εκμεταλλευόμενοι ότι προσφέρεται, δηλαδή τα πρότζεκτ και την θεματική εβδομάδα, λιγότερο διεκπεραιωτικά και με εστίαση σ’ αυτόν τον ενδιάμεσο χώρο.

Ο καθείς με τις επιλογές του και οι παρουσίαση στα αντίστοιχα περιβάλλοντα. Είτε σε διαγωνισμούς που “μαγεύουν” είτε στο περιβάλλον που ορίζεται ως σχολική κοινότητα. Ή και στα δύο, αλλά με επίγνωση του τιμήματος που συνεπάγεται ο “μαγικός χώρος”.   

και κυρίως,

Να μην κλειστούμε στο καβούκι μας αντιδρώντας δογματικά στη Φυσική που “μαγεύει” με τις κβαντικές εκδοχές του θεάτρου και των θεραπειών.

Να μην περιχαρακωνόμαστε σε ακραίες θέσεις, όπως η «Φυσική χωρίς εξισώσεις δεν είναι Φυσική». Αυτές οι αποφάνσεις αφορούν αποκλειστικά φοιτητές των Φυσικών και των Πολυτεχνείων. Όχι μαθητές που επέλεξαν τη Φυσική ως μάθημα Γενικής Παιδείας. Κυρίως, γιατί αυτές οι θέσεις απορρίπτουν χωρίς αιτιολόγηση ημιποσοτικές διαπραγματεύσεις της διδασκαλίας της Φυσικής, όπως η δοκιμασμένη πρόταση του Paul Hewitt.

Να μην προβληματιζόμαστε για τους λόγους που αξίζει να επιλέγουμε θεατρικά έργα όπως ο «ο βίος του Γαλιλαίου» του Μπρεχτ και «αυτό που αφορά τον Heisenberg», δηλαδή η «Κοπεγχάγη» του Φρέιν. Το πρώτο, συνομήλικο της Ατομικής Εποχής, είχε ως συμβούλους τους αυτοεξόριστους επιστήμονες που φιλοξενούσε ο Bohr στη Δανία, ιδεολογικούς συντρόφους του συγγραφέα και σκιαγραφεί τις ευθύνες των επιστημόνων και την ανθρώπινη διάστασή τους, ενώ το δεύτερο θέτει ερωτήματα για την πορεία της επιστήμης και της πολιτικής σε σχέση με τις αλλαγές που επέφερε ο συνδυασμός τους στον κόσμο του 20ου αιώνα και συνέργησαν με τον συγγραφέα γνωστοί ιστορικοί της επιστήμης.

Η αντίσταση σε μια ακρότητα, δεν πρέπει να γεννήσει μια δογματική και ανιστόρητη περιχαράκωση, στο άλλο άκρο.

Νομίζω ότι γίνεται φανερό, ότι η διαφωνία που καταθέτω σε αυτά που υποστήριξες Πάνο, με βοήθησαν να οργανώσω τις απόψεις μου για όσα γνωστοποιήθηκαν στις δυο παράλληλες συζητήσεις για τη “Φυσική που μαγεύει”.

Προφανώς, σ’ ευχαριστώ!