1821: στα ίχνη των επετείων

Αποστόλης Παπάζογλου & Γιώργος Φασουλόπουλος

Προπύλαια: “οι αταίριαστοι”

Το Νεοελληνικό Κράτος γεννήθηκε με γονείς την κοινή θρησκεία και τη γλώσσα και μαμή μιαν Επανάσταση. Οι επαναστάσεις, ως καταστάσεις ανισορροπίας, κυοφορούν και τα δικά τους ανεξέλεγκτα τέκνα, τους εμφυλίους. Η ελληνική κοινωνία μέσα στην δύο αιώνων πορεία, προσπαθεί να εκλογικεύσει την κληρονομιά που άφησαν αυτά τα βίαια αποπαίδια για να συγκροτήσει αυτό που λέμε «εθνικό αφήγημα».

Τα πρόσωπα που αντιπαρατέθηκαν προεπαναστατικά αλλά και εκείνα που αντιδίκησαν με ένταση τα πρώτα μετεπαναστατικά χρόνια, ορθώνουν το μαρμάρινο παράστημά τους ως ανδριάντες, στα Προπύλαια του Καποδιστριακού Πανεπιστήμιου.

Οι προεπαναστατικοί εκφραστές του Δυτικού Διαφωτισμού και των Ορθόδοξων Εκκλησιαστικών Αρχών υπερασπίζονται τις δυο γωνιές της πρόσοψης  του κτιρίου. Ο Ρήγας στην αριστερή γωνία και ο Γρηγόριος ο E’ στην δεξιά. Ο δεύτερος παράγγειλε την απόσυρση του «Συντάγματος του Ρήγα», σε όποιες περιοχές της Οθωμανικής Επικράτειας μπόρεσε να φτάσει, ένα χρόνο μετά την έκδοσή του και πέντε μήνες μετά τη δολοφονία του Ρήγα, το 1798.

Οι ανδριάντες του Καποδίστρια, που επιχείρησε να κυβερνήσει ως «πεφωτισμένος δεσπότης», χωρίς Σύνταγμα και του Κοραή που υπερασπίστηκε ένα κράτος που θα λογοδοτεί στο κοινοβούλιο, βρίσκονται καθιστοί ο ένας απέναντι στον άλλο στα Προπύλαια αναζητώντας συμβολικά συγκλίσεις σε μια αντιπαράθεση που εξελίχθηκε πριν δύο αιώνες.

Ο Ρήγας εκπροσώπησε με ιδεολογική συνέπεια το διαφωτιστικό δυτικό πρότυπο. Τμήμα του προγράμματός του ήταν και η εκπαίδευση στις επιστήμες ως εργαλείο απελευθέρωσης των υπηκόων της Βαλκανικής από τις σκοταδιστικές μεταφυσικές παραδόσεις. Ο Πατριάρχης Γρηγόριος παρά την εκφρασμένη αντίθεσή του στο εξεγερσιακό ρεύμα αλλά με τον μαρτυρικό του θάνατο, το Πάσχα του 1821, σηματοδοτεί τη συμμετοχή της εκκλησίας στην «Παλιγγενεσία». Οι δολοφονίες των προκαθημένων της Ορθόδοξης Εκκλησιαστικής Εξουσίας αποτελούσαν το τίμημα, όποτε διαταράσσονταν με εξεγέρσεις οι σχέσεις μεταξύ των ορθοδόξων υπηκόων και της Υψηλής Πύλης.

Οι αγεφύρωτες διαφωνίες Κοραή και Καποδίστρια σχετικά με την  διάκριση των εξουσιών, οδήγησαν τον πρώτο, ένα χρόνο πριν τη δολοφονία του δεύτερου, το 1831, να χαρακτηρίσει τον Καποδίστρια «τύραννο» και να προβλέψει την πτώση του. Η επιχειρηματολογία Κοραή, θεωρείται ότι ενίσχυσε καθοριστικά το αντικαποδιστριακό κίνημα, με ένα απ’ τα επεισόδια του την ανατίναξη απ’ τον Μιαούλη της φρεγάτας «Ελλάς» στον ναύσταθμο του Πόρου, το 1831.

Αυτό το πλοίο με τον συμβολισμό που φέρει η εκβιαστική καταστροφή του θα αποτελέσει τη χαρακτηριστική εικόνα των αναρτήσεων μας για το 1821.

συνταίριασμα των “αταίριαστων” με μια «Μεγάλη Ιδέα»

Οι τρεις απ τους τέσσερεις ανδριάντες τοποθετήθηκαν στα Προπύλαια, στα πλαίσια του εορτασμού των πρώτων 50 χρόνων Νεοελληνικού Κράτους. Ο ανδριάντας του Ρήγα ορθώθηκε το 1869, του Γρηγόριου του Ε’ το 1872 και του Κοραή το 1874.

Ο ανδριάντας του Καποδίστρια αναγέρθηκε εκατό χρόνια μετά τη δολοφονία του, το 1931. Η τοποθέτηση του στην Αθήνα και το Ναύπλιο συμπίπτουν με τον εορτασμό των 100 χρόνων απ την Επανάσταση του 1821. Η δεκάχρονη μετάθεση της επετείου των 100 χρόνων παρά τους εορταστικούς προγραμματισμούς της Κυβέρνησης Βενιζέλου απ’ το 1918, προέκυψε απ την κορύφωση της Μικρασιατικής Εκστρατείας το 1921.

Και οι τέσσερεις των Προπυλαίων δεν συμμετείχαν στα πεδία των μαχών, όπου έμπρακτα πιστοποιήθηκε η ικανότητα των επαναστατών να επιμένουν παρά τις εσωτερικές έριδες στην διεκδίκηση της ανεξαρτησίας. Αυτή η με αίμα πιστωμένη επιμονή, υποστηρίζει ο Μαρκ Μαζάουερ, υπήρξε το κριτήριο για την διεθνή ανοχή στη δημιουργία του Νεοελληνικού Κράτους.

Υπήρξε τουλάχιστον ένα πρόσωπο που έφερε το σχήμα του Ορθόδοξου Ιερωμένου και συνδύαζε το πνεύμα του Διαφωτισμού με σπουδές Παιδαγωγικών στην Ελβετία, Φυσικών Επιστημών & Ιατρικής στην Πίζα και Φιλοσοφίας στο Παρίσι, την εμπειρία στη διεύθυνση σχολών όπως η Ευαγγελική Σμύρνης και η Ακαδημία Κυδωνιών, τη συμμετοχή του ως εκλεγμένος εκπρόσωπος σε Εθνοσυνελεύσεις, ενώ βασανίστηκε μέχρι το μαρτυρικό τέλος απ’ τα πολεμικά τραύματα κατά την εκστρατεία  του Ολύμπου το 1822. Ήταν ο Θεόφιλος Καΐρης (1784 -1853).

Ο Καΐρης είχε κερδίσει τον σεβασμό των αντιμαχόμενων με την προσωπική του στάση αφού ως εντεταλμένος να προσφωνήσει τον Καποδίστρια ως πρώτο Κυβερνήτη, το 1828, του επισήμανε το αίτημα για Σύνταγμα και Νόμους, ενώ αποποιήθηκε σεμνά τον Σταυρό του Τάγματος του Σωτήρα που του απένειμε ο Όθωνας (1835) αλλά και τη θέση Καθηγητή Φιλοσοφίας στο νεόδμητο Πανεπιστήμιο Αθηνών.

Τέτοια ιδανικά χαρακτηριστικά συνοδεύουν «άβολες» προσωπικότητες. Ο Καΐρης επέλεξε να ιδρύσει και να διευθύνει το ορφανοτροφείο για παιδιά αγωνιστών στην πατρίδα του την Άνδρο, όπου έδωσε έμφαση στη διδασκαλία Μαθηματικών και Φυσικής αλλά παράλληλα διατύπωσε μια μυστικιστική θρησκευτική άποψη με έμφαση στην ηθική συμπεριφορά. Αυτή η τελευταία επιλογή του τον οδήγησε σε δίκες (1839 & 1852), εκτοπίσεις σε μονές με εχθρικό περιβάλλον και πέθανε στη φυλακή της Σύρου αμέσως μετά την τελευταία καταδίκη του. Αυτή η καταδίκη αντιμετωπίστηκε εκ των υστέρων ως κακοδικία.

πινακίδα στην εξώθυρα του Πρωτοδικείου Σύρου, όπου καταδικάστηκε ο Καΐρης το 1852 –  αναρτήθηκε το 1991, απ τον Δικηγορικό Σύλλογο της πόλης

Οι αντιθετικοί προσανατολισμοί αυτών που έσπειραν τους σπόρους της Επανάστασης θα έπρεπε να εξυπηρετήσουν και τις ανάγκες που υπερασπίζονταν οι γαιοκτήμονες προεστοί, οι έμποροι που πραγματεύονταν στα όρια της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, οι νησιώτες ναυτικοί, οι μωραΐτες, ρουμελιώτες και ηπειρώτες οπλαρχηγοί, όλοι όσοι  έδωσαν τον αγώνα στα πεδία των μαχών αλλά και οι πρόσφυγες που κυνηγημένοι κατέφυγαν στο υπό σύσταση κράτος από την Οθωμανική Επικράτεια.

Αυτές τις αντιθέσεις επιχείρησε να ξεπεράσει μια προσωπικότητα με αμφιλεγόμενο ιστορικό αποτύπωμα, ο ηπειρώτης Ιωάννης Κωλέττης (1773 – 1847). Σπούδασε γιατρός στην Πίζα, θήτευσε στην Αυλή του Αλή Πασά, ηγήθηκε των ρουμελιωτών οπλαρχηγών στον Εμφύλιο Πόλεμο, απομακρύνθηκε απ’ την κεντρική πολιτική σκηνή για οκτώ χρόνια ως πρέσβης στο Παρίσι και υπήρξε ο πρώτος εκλεγμένος απ ευθείας απ το λαό έλληνας πρωθυπουργός (1844 – 1847).

το σπίτι του Κωλέττη όταν ήταν Πρωθυπουργός κάτω απ την Ακρόπολη και δίπλα στην Αρχαία Αγορά

Το πρόγραμμα του Κωλέττη ξεκινά όταν ως Υπουργός Εσωτερικών το 1835 προτείνει τις εθνικές εορτές που θα τιμούν τα γεγονότα της Επανάστασης, στα πρότυπα των αγώνων της Αρχαίας Ελλάδας, επιχειρώντας να συνδέσει το εκπαιδευτικό σύστημα αλλά κυρίως το εθνικό αφήγημα με αυτήν την παράδοση. Ο εορτασμός καθιερώθηκε το 1838 απ τον Όθωνα.

«Μεγάλη Ιδέα» είναι ο τίτλος του αφηγήματος και διατυπώθηκε επίσημα απ τον Κωλέττη ως Πρωθυπουργό στις 14 Ιανουαρίου 1844 κατά τη συζήτηση του τότε νέου Συντάγματος ως μοχλός διαφυγής από την εσωστρέφεια της «ψωροκώσταινας». Πρότεινε την απελευθέρωση των εδαφών της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας όπου διαβιούσαν οι «αλύτρωτοι» αδερφοί. Παράλληλα, απέρριψε τους διαχωρισμούς μεταξύ των «αυτοχθόνων» και των εκτός επικράτειας  «ετεροχθόνων» πατριωτών, που εντάσσονταν ιστορικά στον Ελληνισμό.

Αυτό το απλό και γι αυτό ιδιαίτερα αποτελεσματικό ιδεολογικό σχήμα αποτέλεσε το εθνικό αφήγημα τουλάχιστον για έναν αιώνα μετά τη διατύπωσή του και εξυπηρετήθηκε απ’ τον ιστορικό Κωνσταντίνο Παπαρρηγόπουλο (1815 – 1891) που ενισχύθηκε σ’ αυτό το έργο απ’ τον ίδιο τον Κωλέττη. Ο Παπαρρηγόπουλος, που είχε απολυθεί απ το Δημόσιο ως «ετερόχθων έλληνας»  επειδή ήλθε απ την Κωνσταντινούπολη, εξειδίκευσε την «Μεγάλη Ιδέα» υποδεικνύοντας, ως σύμβουλος, στον Χαρίλαο Τρικούπη να δώσει προτεραιότητα στην αποτροπή της ενδυνάμωσης του σλαβικού εθνικισμού, αντί να εστιάζει  αποκλειστικά στο «Κρητικό Ζήτημα».

οι πρωταγωνιστές, διαχρονικοί πρωθυπουργοί (Δηλιγιάννης, Βενιζέλος), βασιλείς, στρατιωτική και εκκλησιαστική ηγεσία με τον δικέφαλο και τη γαλανόλευκη μπρος απ’ το  μεγάλο σύμβολο, την Αγία Σοφία σε αναπαράσταση του 1910

Η ιστορική αφήγηση που συζητήθηκε στα ελληνικά σχολειά, τουλάχιστον μέχρι τη Μεταπολίτευση, κυρίως διαπραγματεύτηκε το «αλυτρωτικό» πνεύμα της «Μεγάλης Ιδέας», εξειδικεύοντας την «Ιστορία του Ελληνικού Έθνους» που συντάχθηκε απ’ τον Παπαρρηγόπουλο μεταξύ 1860 και 1874. Αυτή η ισχυρή και επιδραστική ιδεολογική κατασκευή νομιμοποίησε στην επέτειο των 50 χρόνων της Επανάστασης τη συνεύρεση του Ρήγα και του Κοραή με τον Γρηγόριο τον Ε’ μπρος απ το Πανεπιστήμιο. Ο Καποδίστριας με την αντίθεσή του προς τους προκρίτους, τους οπλαρχηγούς και τους νησιώτες ναυτικούς θα έπρεπε να αναμείνει την εκατονταετία απ το 1821 για να πάρει θέση απέναντι απ’ τον Κοραή και αφού η «Μεγάλη Ιδέα» τραυματίστηκε απ την  Μικρασιατική Καταστροφή.

 … εκδοχές της «Μεγάλης Ιδέας» – επέτειος των 100 χρόνων

… αναθεώρηση της ιστορίας πάνω στα δημόσια μνημεία

…ο άγνωστος στρατιώτης