Nobel φυσικής πάνω στα ερείπια της Ουκρανίας

«Το μεγαλύτερο επίτευγμα της ανθρώπινης ιδιοφυΐας είναι η ικανότητά της να κατανοεί πράγματα που δεν μπορεί πλέον να φανταστεί». Ле́в Дави́дович Ланда́у (Lev Landau)

Nobel φυσικής πάνω στα ερείπια της Ουκρανίας

 ·         `Ιγκορ Γιεβγκένιεβιτς Ταμ (И́горь Евге́ньевич Тамм, 1895 – 1971) ήταν Σοβιετικός φυσικός, που τιμήθηκε με το Βραβείο Νόμπελ Φυσικής του 1958, από κοινού με τους Πάβελ Τσερενκόφ και Ίλια Φρανκ, για την ανακάλυψη και την ερμηνεία της ακτινοβολίας Τσερενκόφ (1934), γνωστής και ως «φαινόμενο Τσερενκόφ-Βαβίλοφ».Από το 1898 έως το 1913 έζησε και σπούδασε στο Kropyvnytskyi (Yelisavetgrad, πόλη της κεντρικής Ουκρανίας. Την πόλη τη γνωρίζουμε και ως Κιρίβογκραντ (1939 έως το  2016),  προς τιμή του 1^ου  Γραμματέα του Κομμουνιστικού Κόμματος Ρωσίας (Μπολσεβίκοι) της Επιτροπής της Πόλης του Λένινγκραντ.  Από την πόλη αυτή καταγόταν και o Γκριγκόρι Εφσέιεβιτς Ζινόβιεφ (Григо́рий Евсе́евич Зино́вьев, 1883-1936), μέλος του 1^ου πολιτμπιρό μαζί με τους Λένιν, Ζινόβιεφ, Κάμενεφ, Τρότσκι, Στάλιν, Σοκόλνικοφ και Μπουμπνόφ. Κατηγορούμενος στην δίκη, που σηματοδότησε την έναρξη την λεγόμενης Μεγάλης Τρομοκρατίας στην ΕΣΣΔ (Στάλιν) εκτελέστηκε το 1936.

Ο `Ιγκορ Ταμ το 1913–14 σπούδασε στο Πανεπιστήμιο του Εδιμβούργου με τον συμμαθητή του, μετέπειτα ιστορικό της επιστήμης Μπαρίς Χέσεν (1893-1936). Για τον Boris Hessen βλ. το «Οι κοινωνικές και οικονομικές ρίζες των Αρχών Φυσικής Φιλοσοφίας του Νεύτωνα», εκδόσεις  Νεφέλη.

Το 1917  συντάχθηκε με το επαναστατικό κίνημα και διαδήλωνε κατά του πολέμου. Μετά την Επανάσταση του Μαρτίου 1917, ο Ταμ υπηρέτησε σε επαναστατικές επιτροπές. Επέστρεψε στις σπουδές του στο Κρατικό Πανεπιστήμιο της Μόσχας, από το οποίο απεφοίτησε το 1918. Από το 1934  μέχρι τον θάνατό του το 1971 ο Ταμ ήταν επικεφαλής του θεωρητικού τμήματος στο Ινστιτούτο Φυσικής Λεμπέντεφ της Σοβιετικής Ακαδημίας Επιστημών.

Το 1934 ο Ταμ και ο Σεμέν Αλτσούλερ πρότειναν ότι το νετρόνιο έχει μη μηδενική μαγνητική ροπή, άποψη που έγινε δεκτή με σκεπτικισμό εκείνη την εποχή, καθώς το νετρόνιο εθεωρείτο στοιχειώδες σωμάτιο χωρίς ηλεκτρικό φορτίο, και επομένως θα ήταν αδύνατο να έχει μαγνητική ροπή. Στα χρόνια περί τα τέλη της δεκαετίας του 1940 μέχρι και τις αρχές της δεκαετίας του 1950, ο Ταμ συμμετείχε στο σοβιετικό πρόγραμμα για την ανάπτυξη πυρηνικής βόμβας. Το 1951 ο Ταμ και ο Αντρέι Ζαχάρωφ πρότειναν ένα σύστημα Τόκαμακ για την επίτευξη ελεγχόμενης θερμοπυρηνικής συντήξης. Ο Ταμ πέθανε στη Μόσχα σε ηλικία 75 ετών.

 ·         Πιότρ Καπίτσα (Пётр Леони́дович Капи́ца, 1894-1984). Βραβείο Nobel 1978, στον τομέα της φυσικής χαμηλών θερμοκρασιών.

Ο Καπίτσα γεννήθηκε στην Κρονστάνδη. Γονείς του ήταν ο Λεονίντ Πέτροβιτς Καπίτσα, στρατιωτικός μηχανικός που κατασκεύαζε οχυρώσεις, Ουκρανο-Πολωνικής καταγωγής   και η `Ολγα Ιερονίμοβνα Καπίτσα, κόρη ουκρανών ευγενών το γένος Stebnytskys. (βλ. http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CS%5CT%5CStebnytskyPetro.htm) .

Αποφοίτησε από το Πολυτεχνείο της Αγίας Πετρουπόλεως το 1918. Στη συνέχεια σπούδασε στην Αγγλία, εργαζόμενος για περισσότερα από δέκα χρόνια με τον Έρνεστ Ράδερφορντ στο Εργαστήριο Κάβεντις,, όπου και σχημάτισε την ανεπίσημη ομάδα φυσικών που έμεινε γνωστή ως «Kapitza club». Το 1934  επέστρεψε στη Ρωσία για να επισκεφθεί τους γονείς του, οπότε δεν του επιτράπηκε από το καθεστώς του Στάλιν να επιστρέψει στη Μεγάλη Βρετανία. Καθώς ο εξοπλισμός του για την έρευνα των ισχυρών μαγνητικών πεδίων παρέμεινε στο Κέμπριτζ (παρότι αργότερα ο Ράδερφορντ διαπραγματεύθηκε με τη βρετανική κυβέρνηση τη δυνατότητα να τού τον στείλουν στην ΕΣΣΔ), ο Καπίτσα άλλαξε το ερευνητικό του πεδίο στην έρευνα χαμηλών θερμοκρασιών, αρχίζοντας με μία κριτική ανάλυση των μεθόδων που υπήρχαν τότε για την επίτευξη χαμηλών θερμοκρασιών. Μελέτες πάνω στα φαινόμενα υπερρευστότητας (1937).

Τον Νοέμβριο του 1945 ο Καπίτσα συγκρούεται με τον  Μπέρια, τον πανίσχυρο αρχηγό του NKVD, μη διστάζοντας να γράψει στον Στάλιν για την άγνοια του Μπέρια σε θέματα φυσικής και για την υπεροψία του. Παραδόξως ο Στάλιν στήριξε τον Καπίτσα, προτρέποντας τον Μπέρια να συνεργάζεται με τους επιστήμονες!

• Ζωρζ Σαρπάκ (Georges Charpak – Jerzy Charpa, 1924 – 2010), Nobel φυσικής 1992, πάνω στην ανάπτυξη μεθόδων ανίχνευσης σωματιδίων, εξελίσσοντας τον θάλαμο ανίχνευσης φυσσαλίδων, ( CERN).

Mε καταγωγή από τη Dubrovytsia στην περιοχή Rivne (βορειοδυτική Ουκρανία σήμερα, Πολωνία το 24), εμιγκρέ στο Παρίσι, όπου και  σπούδασε στην Εθνική Ανώτατη Σχολή Ορυχείων (École des Mines). Το 1959 εντάχθηκε στο προσωπικό του CERN, όπου εφηύρε και ανέπτυξε τον αναλογικό θάλαμο ανίχνευσης σωματιδίων  πολλαπλών συρμάτων (MWPC). Το 1980 ο  Σαρπάκ έγινε καθηγητής στο Ανώτατο εκπαιδευτικό ίδρυμα βιομηχανικής χημείας και φυσικής στο Παρίσι (ESPCI) και από το 1984 κατείχε την έδρα Ζολιό-Κιουρί. Εκεί ανέπτυξε και παρουσίασε τις ισχυρές εφαρμογές των ανιχνευτών σωματιδίων, ιδίως στον τομέα διάγνωσης της υγείας. Την 20 Μαΐου 1985 εκλέχθηκε μέλος της Γαλλικής Ακαδημίας Επιστημών.

 ·         Ο David Gross (1941-) αμερικανός φυσικός. Βραβείο Nobel 2004, πάνω στις ισχυρές αλληλεπιδράσεις (μαζί με τους H. David Politzer and Frank Wilczek .

Η μητέρα του επιστήμονα γεννήθηκε στην Ουκρανία. Ο πατέρας του είναι ο διάσημος επιστήμονας Bertram Myron Gross, γιος μεταναστών από την περιοχή Zakarpattia (Закарпатська область), περιοχή της νοτιοδυτικής Ουκρανίας. Ο Gross πήρε το πτυχίο και το μεταπτυχιακό του από το Hebrew University στο Ισραήλ, το 1962. Το 1966  ολοκλήρωσε τη διδακτορική διατριβή του στο Πανεπιστήμιο Μπέρκλεϊ της Καλιφόρνια, και δούλεψε στη συνέχεια στο Πανεπιστήμιο Χάρβαρντ και στο Πανεπιστήμιο Πρίνστον ως το 1997. Αυτή τη στιγμή είναι καθηγητής Θεωρητικής Φυσικής στο Kavli Institute for Theoretical Physics του Πανεπιστημίου της Καλιφόρνια, Σάντα Μπάρμπαρα.

·         Serge Haroche (1944-) Γάλλος φυσικός, βραβείο Nobel 2012 (μαζί με τον David Wineland), «πρωτοποριακές πειραματικές μεθόδους μέτρησης και χειρισμού μεμονωμένων κβαντικών συστημάτων – laser».

Η μητέρα του επιστήμονα, Βαλεντίνα Ρούμπλεβα, από οικογένεια φυσικών στην Οδυσσό (https://www.geni.com/people/Valentina-Roublev/6000000014829263682), την εγκατέλειψε το 1920 και βρέθηκε στο Μαρόκο, τότε γαλλική αποικία. Το 1956 η οικογένεια βρίσκεται στη Γαλλία για σπουδές. Ερευνητής στο CNRS από το 1967-75. Δίδαξε στην École polytechnique (1973–1984), στο MIT (1980), στο Πανεπιστήμιο του Χάρβαρντ (1981), στο Πανεπιστήμιο του Γέιλ (1984–1993) και στο Conservatoire National des Arts et métiers (2000). Ήταν επικεφαλής του τμήματος Φυσικής στην École normale supérieure από το 1994 έως το 2000. Από το 2001, ο Haroche είναι Καθηγητής στο Collège de France και κατέχει την έδρα της Κβαντικής Φυσικής.

·         Ο Murray Gell-Mann (1929-2019) ήταν Αμερικανός θεωρητικός φυσικός εβραϊκής καταγωγής, βραβείο Nobel 1969, «για τις συνεισφορές και τις ανακαλύψεις του σχετικά με την ταξινόμηση των στοιχειωδών σωματιδίων και τις αλληλεπιδράσεις τους».

Γιός Ουκρανών μεταναστών. Η μητέρα του ήταν από το χωριό Basaltove, στην περιοχή Rivne  (/ˈrɪvnə/; Ukrainian περιοχή της βορειο-δυτικής Ουκρανίας, υπό πολωνική, ναζιστική και τέλος σοβιετική – ουκρανική κατοχή)  . Ο πατέρας ήταν από το Τσερνίβτσι(Ukrainian: Чернівці́, δυτική Ουκρανία, στις όχθες του ποταμού Προύτ).

Ο Γκελ-Μαν, καθηγητής Θεωρητικής Φυσικής στην έδρα «Ρόμπερτ Α. Μίλικαν» στο Τεχνολογικό Ινστιτούτο της Καλιφόρνια και συνιδρυτής του Ινστιτούτου της Σάντα Φε, είχε περάσει και αρκετά χρόνια στο CERN. Εισήγαγε, το πρότυπο των κουάρκ ως συστατικών όλων των αδρονίων. Ανέπτυξε τη θεωρία της ασθενούς αλληλεπιδράσεως σε συνεργασία με τον Φάινμαν. Ο Γκελ-Μαν είναι επίσης γνωστός για το ότι διεδραμάτισε σημαντικό ρόλο στο να διατηρήσει τη Θεωρία χορδών «ζωντανή» από τη δεκαετία του 1970 μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του 1980, υποστηρίζοντας αυτή τη γραμμή θεωρητικής έρευνας σε μία εποχή κατά την οποία αυτή ήταν αντιδημοφιλής.

Lev Landau (Ле́в Дави́дович Ланда́у)

Τέλος θα ήταν παράληψη να μην αναφέρουμε έναν «κολοσσό» της θεωρητικής φυσικής που αν και δεν ήταν ουκρανός, δίδαξε στο φημισμένο Πολυτεχνείο του Χάρκοβο (βλ. https://en.wikipedia.org/wiki/Kharkiv_Polytechnic_Institute). Μιλάμε για το παιδί – θαύμα Lev Landau (Ле́в Дави́дович Ланда́у 1908-1968) . Βραβείο Nobel  1962, «για τις πρωτοποριακές του θεωρίες για τη συμπυκνωμένη ύλη, ιδιαίτερα το υγρό ήλιο».Από το 1932  ως το 1937  ήταν επικεφαλής του Τμήματος Θεωρητικής Φυσικής στο Ινστιτούτο Μηχανικής και Μηχανολογίας του Χάρκοβο. Πέρα από τα θεωρητικά του επιτεύγματα, ο Λαντάου υπήρξε ο βασικός γεννήτορας της μακράς παραδόσεως της ΕΣΣΔ στη Θεωρητική Φυσική, στο Χάρκοβο. Ο ίδιος ίδρυσε μαζί με τον μαθητή του Εβγκένι Λίφσιτζ ένα «Ινστιτούτο Προβλημάτων Φυσικής» στη Μόσχα, που αναφέρεται και ως «Σχολείο του Λαντάου». Στο ινστιτούτο αυτό ήταν επικεφαλής του «Θεωρητικού Τμήματος» 91937 – 1962). Ανάμεσα στους σπουδαστές του ξεχώρισαν οι Λεβ Πιταέφσκι, Αλεξέι Α. Αμπρικόσοφ, Λεβ Γκορκόφ, Ισαάκ Χαλάτνικοφ. Κατά τις σταλινικές εκκαθαρίσεις, ο Λαντάου ανακρίθηκε για την Υπόθεση UPTI στο Χάρκοβο, αλλά κατάφερε να φύγει στη Μόσχα. Ωστόσο, συνελήφθη στις 27-4-1938  και κρατήθηκε σε φυλακή της NKVD (προδρόμου της ΚGB) μέχρι τις 29-4-1939, οπότε ο συνάδελφός του Πιότρ Καπίτσα, πειραματικός φυσικός χαμηλών θερμοκρασιών, έγραψε ένα γράμμα στον Στάλιν  εγγυώμενος προσωπικά για τη συμπεριφορά του Λαντάου.(πηγές:  https://rubryka.com/en/article/nobelprize-ua/) Διάσημοι απόφοιτοι του Πολυτεχνείου του Χάρκοβο !!!

Διάσημοι απόφοιτοι του Πολυτεχνείου του Χάρκοβο !!!

• Nikolay Beketov, Russian physical chemist
• Lev Belkind, Soviet power engineer and science historian
• Konstantin Chelpan, chief designer of the T-34 tank engine
• Mikhail Gurevich, Soviet aircraft designer
• Leonid Krasin, Russian and Soviet Bolshevik politician and diplomat
• Hnat Khotkevych, Ukrainian cultural figure
• Lev Landau, Soviet physicist, Nobel Prize winner (1962)
• Leonid Pastur, Ukrainian physicist and mathematician.
• Nikolai Pylchykov, KhPI professor, practical physicist, inventor of radio remote control and photovoltaic effect
• Vladimir Steklov, Soviet/Russian mathematician and physicist
• Leon Theremin, Soviet inventor, creator of the theremin, the first electronic musical instrument
• Anton Valter, Soviet nuclear physicist, one of the founders of the Ukrainian Institute of Physics and Technology, the first nuclear physics research facility in Ukraine
• Sergiy Vilkomir, Ukrainian-born computer scientist.

Τελικά το σύνθημα «ούτε ΝΑΤΟ ούτε ΒΑΡΣΟΒΊΑ» εξακολουθεί να είναι επίκαιρο και να μας στοιχειώνει!