by 
Ο καθηγητής θεωρητικής χημείας Gunnar von Heijne έχει περάσει 19 χρόνια στην Επιτροπή για τα Νόμπελ Χημείας και μοιράζεται τις εμπειρίες του με τους αναγνώστες του Dnews απ’ το οποίο έγινε η μεταφορά των ακόλουθων αποσπασμάτων.
Η καριέρα του Heijne στην έρευνα έχει συνοδευτεί από σημαντικές αρμοδιότητες. Μεταξύ άλλων, από το 2016 έως το 2021 διηύθυνε το Εθνικό Κέντρο Cryo-EM στο SciLifeLab, που είναι το κορυφαίο σουηδικό ινστιτούτο για τις μοριακές βιοεπιστήμες, ενώ ήταν καθηγητής στο Πανεπιστήμιο της Στοκχόλμης.
Έχει τιμηθεί με πολλά βραβεία και διακρίσεις, ενώ είναι εκλεγμένο μέλος της Βασιλικής Σουηδικής Ακαδημίας Επιστημών, της Academia Europaea και της Βασιλικής Σουηδικής Ακαδημίας Μηχανικών Επιστημών.
Πριν 3 χρόνια ολοκλήρωσε τη θητεία του στην Επιτροπή για το Νόμπελ Χημείας, σε διάφορες θέσεις ως μέλος, πρόεδρος και τελευταία ως γραμματέας καθώς ‘πάτησε’ τα 70 που είναι και το όριο ηλικίας για συμμετοχή στην Επιτροπή για το Νόμπελ.
Πώς επιλέγονται οι Νομπελίστες;
«Δεν ξέρω αν είναι ένα βαρύ καθήκον, το σίγουρο είναι πως απορροφά αρκετό χρόνο. Τα μέλη της Επιτροπής συναντώνται μία φορά το μήνα, όλο τον χρόνο, ενώ μεταξύ των συναντήσεων έχουν πολλή δουλειά διαβάζοντας και γράφοντας αναφορές», μου λέει και συνεχίζει να περιγράφει την διαδικασία:
«Πρόκειται για μια κυκλικά επαναλαμβανόμενη διαδικασία, η οποία ξεκινά κάθε φθινόπωρο με την αποστολή από την Επιτροπή περίπου 3.000-4.000 επιστολών/προσκλήσεων σε επιστήμονες, συμπεριλαμβανομένων προηγούμενων κατόχων Νόμπελ, και σε επιστημονικούς φορείς σε όλο τον κόσμο, για να υποδείξουν μέχρι την 1η Φεβρουαρίου τους υποψηφίους/φιες για το βραβείο του επόμενου έτους που εκείνοι θεωρούν κατάλληλους/ες.
Από τον Φεβρουάριο και μέχρι το τέλος της άνοιξης η Επιτροπή εξετάζει τις προτάσεις με τη συνδρομή εμπειρογνωμόνων για να καταλήξει σε μια αρχική λίστα με 4, 5 ή 6 κορυφαίες επιλογές, πράγμα που συχνά δεν είναι πολύ εύκολο. Το καλοκαίρι γίνεται μια τελική συζήτηση και στη συνέχεια η Επιτροπή ψηφίζει τη λίστα και συντάσσει μια έκθεση.
Η 7μελής έως 9μελής συνήθως Επιτροπή ξανασυναντιέται στο τέλος του καλοκαιριού και υποβάλει μια τελική πρόταση στη Σουηδική Βασιλική Ακαδημία των Επιστημών. Την πρώτη εβδομάδα του Οκτωβρίου η ολομέλεια της Ακαδημίας συγκεντρώνεται πρωί, κεκλεισμένων των θυρών, ψηφίζει για το βραβείο και το ανακοινώνει μέσα στην επόμενη ώρα».
Υπάρχουν πέντε Επιτροπές (όργανα εργασίας), μία για κάθε βραβείο Νόμπελ. Δύο από αυτές για τη φυσική και τη χημεία, καθώς και η Επιτροπή για τα οικονομικά, βρίσκονται στη Σουηδική Βασιλική Ακαδημία των Επιστημών. Η Επιτροπή Νόμπελ Φυσιολογίας ή Ιατρικής βρίσκεται στο Ινστιτούτο Καρολίνσκα και η Επιτροπή Νόμπελ Λογοτεχνίας στη Σουηδική Ακαδημία. Η πέμπτη Επιτροπή για την ειρήνη είναι η Νορβηγική Επιτροπή Νόμπελ στο Όσλο και λειτουργεί υπό διαφορετικό καθεστώς.
Όσο για το αρχείο με τις λίστες των υποψηφίων και τις σχετικές εκθέσεις, το οποίο είναι πολύ μεγάλο, παραμένει μυστικό για 50 χρόνια!
Υπήρξε ποτέ στιγμή που ο καθηγητής Heijne, ως μέλος της Επιτροπής, αισθάνθηκε πως κάποιος/α επιστήμονας αδικήθηκε, πώς άξιζε ίσως ένα βραβείο Νόμπελ το οποίο ποτέ δεν πήρε:
«Πάντα μετά την απονομή γίνονται διάφορα σχόλια όπως: «γιατί δόθηκαν στον έναν ή γιατί δεν συμπεριλήφθηκε και κάποιος άλλος», κλπ.. αλλά δεν υπάρχει επίσημη απάντηση σε αυτό το «γιατί». Η ίδια διαδικασία ακολουθείται κατά γράμμα τα τελευταία 50 χρόνια. Θα ήταν ένα μεγάλο σφάλμα αν η Επιτροπή «έχανε» μια σημαντική συνεισφορά δηλαδή, αν ποτέ δεν ακούσει για αυτήν σε ολόκληρη την διαδικασία. Ευτυχώς, τουλάχιστον κατά τη δική μου θητεία δεν συνέβη ποτέ».
Οι ατυχείς στιγμές κάποιων που τιμήθηκαν με Νόμπελ
Ποιος δεν θυμάται τον διάσημο ιολόγο Λικ Μοντανιέ και Νομπελίστα Ιατρικής το 2008 για την ανακάλυψη του ιού του AIDS που αμφισβήτησε την προέλευση της Covid-19 και τα εμβόλια, πυροδοτώντας εν μέσω πανδημίας μια εκρηκτική διαμάχη στην επιστημονική κοινότητα και διχάζοντας την κοινή γνώμη ή τον “πατέρα του DNA” James Watson με τις εκρηκτικές δηλώσεις του για την σχέση μεταξύ ανθρώπινης φυλής και νοημοσύνης που τού στέρησαν τους τιμητικούς τίτλους από το Cold Spring Harbor Laboratory.
«Δεν νομίζω ότι το σύστημα απονομής των βραβείων Νόμπελ μπορεί να κάνει και πολλά για αυτό. Πάντα θα υπάρχουν βραβευμένοι/νες με ιδιαίτερες αντιλήψεις και απόψεις. Ευτυχώς σπανίζουν. Επί της αρχής αυτό που επιβραβεύεται είναι η επιστημονική ανακάλυψη και σίγουρα δεν μπορείς να προβλέψεις τι θα πει και τι θα κάνει ένας Νομπελίστας ή μια Νομπελίστρια στο μέλλον μετά το βραβείο», απαντά ο καθηγητής.
Παραδέχεται ωστόσο ότι στο παρελθόν η Επιτροπή των Νόμπελ χρειάστηκε να πάρει δύσκολες αποφάσεις όπως στην περίπτωση του Γερμανού Φριτς Χάμπερ που τιμήθηκε το 1918 με το Νόμπελ Χημείας για την ανακάλυψη χημικών αντιδράσεων με τις οποίες παράγεται αμμωνία από αέριο άζωτο και υδρογόνο. Η μέθοδός του χρησιμοποιήθηκε για την παραγωγή αζωτούχων λιπασμάτων και οδήγησε σε μεγάλη αύξηση της αγροτικής παραγωγής. Όμως ήταν επίσης γνωστός ως «ο πατέρας του χημικού πολέμου» κατά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο και ως Γερμανός πατριώτης, ηγήθηκε της πρώτης μεγάλης επίθεσης με αέριο χλώριο, κατά την οποία σκοτώθηκαν χιλιάδες στρατιώτες των Συμμάχων στο Βέλγιο το 1915. «Αν τον ρωτούσες γιατί το έκανε θα σου είχε πως του το ζήτησε η πατρίδα του να το κάνει!», σχολιάζει ο καθηγητής von Heijne
Φυσικά και κάνουν λάθη οι επιτροπές επιλογής για τα βραβεία Νομπέλ, ιδίως παλαιότερα. Πολύ γνωστές περιπτώσεις είναι του Barkla (φυσικής) και του McLeod (ιατρικής). Δείτε και το https://www.tovima.gr/2008/11/25/science/istorika-paratragoyda-twn-nompel/
Μάλλον θα είστε εξοικειωμένος, λόγω ιδιαίτερου ερευνητικού ενδιαφέροντος, με τις αντιρρήσεις για την βράβευση του βρετανού Antony Hewish με το Νόμπελ Φυσικής του 1974 σχετικά με την ανακάλυψη των pulsars, ενώ παραλήφτηκε απ’ το βραβείο η μεταπτυχιακή του φοιτήτρια Jocelyn Bell Burnell που είχε τον πρώτο ρόλο σ’ αυτό το επιστημονικό επίτευγμα.
απ’ την Wikipedia
Η Μπελ είχε βοηθήσει στην κατασκευή του ραδιοτηλεσκοπίου επί δύο χρόνια και ήταν το πρόσωπο που πρόσεξε πρώτο το ασυνήθιστο σήμα…. Η ίδια είπε αργότερα ότι ήταν επίμονη στην αναφορά του σήματος, καθώς αντιμετώπισε τον σκεπτικισμό του Χιούις, ο οποίος αρχικώς επέμενε ότι ήταν τεχνητό ανθρωπογενές παράσιτο. Μίλησε επίσης για συναντήσεις του Χιούις με τον Ράυλ στις οποίες δεν προσκαλούσαν την ίδια.
Το 1977 ωστόσο η Μπελ δήλωσε για το θέμα αυτό:
«Οι αντιδικίες των ορίων του έργου του ενός και του άλλου ανάμεσα σε επιβλέποντα καθηγητή και ερευνητή φοιτητή είναι πάντοτε δύσκολο, και ίσως κάποτε αδύνατο, να επιλυθούν. Δεύτερον, ο επιβλέπων έχει την τελική ευθύνη για την επιτυχία ή την αποτυχία του ερευνητικού εγχειρήματος. Μαθαίνουμε για περιπτώσεις που ένας επιβλέπων κατηγορεί τον φοιτητή του για μία αποτυχία, αλλά γνωρίζουμε ότι φταίει κυρίως ο επιβλέπων. Μού φαίνεται δίκαιο ότι ο επιβλέπων θα έπρεπε να ωφελείται και από τις επιτυχίες. Τρίτον, πιστεύω ότι θα υποβάθμιζε τα Βραβεία Νόμπελ η βράβευση με αυτά ερευνητών φοιτητών, εκτός από πολύ εξαιρετικές περιπτώσεις, και δεν πιστεύω ότι αυτή είναι μία από εκείνες. Τέλος, δεν είναι κάτι που με αναστατώνει την ίδια – στο κάτω-κάτω έχω εξαίσιους ομοιοπαθείς, έτσι δεν είναι;!»
Η κατάσταση με το Νομπέλ για τους πάλσαρς δεν είναι απλή. Η παρατηρητικότητα είναι προσόν ενός καλού ερευνητή, αλλά όχι το μοναδικό. Από αυτή την πλευρά η Bell δεν νομίζω ότι ήξερε τι είναι αστέρας νετρονίων. Αλλά οι συναντήσεις των Hewish και Ryle ΧΩΡΙΣ την παρουσία της Bell ήταν σαφώς αντίθετες προς την επιστημονική ηθική. Ίσως έπαιξε ρόλο και ότι είναι γυναίκα. Η Bell είχε δώσει μια διάλεξη στη Θεσσαλονίκη πριν πολλά χρόνια, και την είχα γνωρίσει από κοντά. Αν εξαιρέσουμε την οικονομική πλευρά, νομίζω ότι περισσότερη γνωστή έγινε από την παράλειψη παρά από ό,τι θα γινόταν με την απονομή.
«Η κατάσταση με το Νομπέλ για τους πάλσαρς δεν είναι απλή. Η παρατηρητικότητα είναι προσόν ενός καλού ερευνητή, αλλά όχι το μοναδικό. Από αυτή την πλευρά η Bell δεν νομίζω ότι ήξερε τι είναι αστέρας νετρονίων».
Δεν μπόρεσα να βρω σε τι διαφοροποιείται η συμβολή των Hewish & Ryle απ’ αυτήν της Jocelyn Bell στο «τι είναι αστέρας νετρονίων»
Η Bell παρατήρησε ένα περιοδικό σήμα, που δεν ήξερε τι ήταν. Στις εφημερίδες το σήμα είχε γίνει γνωστό με την ονομασία “little green men”. Η πολύ μικρή περίοδος απέκλειε τις αναπάλσεις αστέρων και την περιστροφή λευκών νάνων (το αναλύουμε διεξοδικά στο βιβλίο Βάρβογλη-Σειραδάκη). Αν δεν κάνω λάθος ο Ryle ήταν αυτός που πρότεινε την περιστροφή αστέρων νετρονίων, η ύπαρξη των οποίων εκείνη την εποχή δεν ήταν καθόλου αποδεκτή γενικά. Πιστεύω ότι η Bell δεν είχε καν ακούσει αυτό τον όρο.
Καλημέρα σε όλους.Μια παρατήρηση. Το βραβείο του Νόμπελ, δίνεται για την συμβολή αυτών που ωφελεισαν την ανθρωπότητα(Γιατην ακρίβεια ο Νόμπελ στην διαθήκη του αναφέρει “τα βραβεία να δίνονται κάθε χρόνο σε όσους κατά τον προηγούμενο χρόνο θα είχαν προσφέρει τη μεγίστη ωφέλεια στην ανθρωπότητα”.
Για την περίπτωση της Bell εγινε προφανής αδικία και δεν αφορά κανένα αν ήξερε ή δεν ήξερε τι είναι αστέρας νετρονίων, αν ήταν μεταπτυχιακή φοιτήτρια ή όχι, αν ήξερε όλη την Φυσική του κόσμου ή ένα μικρο σχετικά και περιορισμένο πεδίο της Φυσικήςογλης. Η συμβολή της ήταν καθοριστική και διαφονώ με αυτό που λεέι ο Χάρης Βάρβογλης και για την φράση περι αστέρα νετρονίων αλλά και για το πόσο καλός ερευνητής είναι κάποιος , όταν η παρατηρησή του ανοίγει άλλλες διαστάσεις στην γνώση μας.
Τα βραβεία Νομπέλ δεν δίνονται πια για τα επιτεύγματα του προηγούμενου έτους. Παράδειγμα ο Αϊνστάιν, που πήρε το 1921 το βραβείο για το φωτοηλεκτρικό φαινόμενο του 1905. Κατά τα άλλα ο καθένας έχει φυσικά τη γνώμη του. Εγώ όμως δεν είπα ότι καλώς δεν συμπεριλήφθηκε η Bell στους βραβευθέντες, είπα ότι η κατάσταση δεν είναι απλή.
Η εξέλιξη της συζήτησης κάτω απ’ αυτή την ανάρτηση, υπήρξε για μένα παραγωγική αφού άνοιξε ερωτήματα που απαίτησαν περισσότερες διευκρινήσεις
Η Bell φαίνεται ότι αντιμετώπισε τις επιφυλάξεις του επιβλέποντα την διατριβή της, Antony Hewish, για την πρώτη ανάγνωση των δεδομένων που επεξεργάστηκε το 1967.
Με επιμονή προέβη και άλλες ριοδιοτηλεσκοπικές παρατηρήσεις που επιβεβαίωσαν το αρχικό σχήμα.
Επειδή δεν θα πρέπει να είχαν ως συνολική ερευνητική ομάδα σαφή εξήγηση για τους παλμούς που ανέδειξε η Bell, είτε κάποιοι – μαζί τους κι’ ο Hewish, γνώριζαν το ενδεχόμενο των αστέρων νετρονίων είτε όχι, ονόμασαν χιουμοριστικά και αμήχανα αυτούς τους παλμούς Little Green Men, σαν να λέμε «σήματα απ’ τους εξωγήινους».
Η Επιτροπή των Νόμπελ ήταν μέχρι τότε φειδωλή στον τομέα της Αστροφυσικής, διότι κυκλοφορούσαν αρκετές θεωρίες αλλά λίγες πειραματικές επιβεβαιώσεις.
Εδώ βρίσκεται η σημαντική συμβολή της Bell.
Στην παροχή αξιόπιστων πειραματικών τεκμηρίων, ώστε το 1974 η Επιτροπή των Νόμπελ να απονείμει για πρώτη φορά το βραβείο της Φυσικής σε αστροφυσικούς.
Ακολούθησαν το 1978 οι Πεντζίας & Ουίλσον για το θεμελιώδες τεκμήριο που επιβεβαίωνε την Ακτινοβολία Υποβάθρου.
Οι ιστορικοί της επιστήμης πιστοποιούν ότι ούτε και αυτοί είχαν ακούσει κάτι σχετικό για την Μεγάλη Έκρηξη και ενημερώθηκαν σχετικά απ’ τον Robert Henry Dicke του Πρίνστον, όταν αναζήτησαν ερμηνευτικό σχήμα για το εύρημά τους.
Η προσεκτική αντιμετώπιση της Bell αναφορικά με την εξαίρεσή της απ’ το Νόμπελ Φυσικής του 1974
«Οι αντιδικίες των ορίων του έργου του ενός και του άλλου ανάμεσα σε επιβλέποντα καθηγητή και ερευνητή φοιτητή είναι πάντοτε δύσκολο, και ίσως κάποτε αδύνατο, να επιλυθούν»
καταλήγει στο
«τέλος, δεν είναι κάτι που με αναστατώνει την ίδια – στο κάτω-κάτω έχω εξαίσιους ομοιοπαθείς, έτσι δεν είναι;!».
Η χωρίς συμπλέγματα αντιμετώπιση της εξαίρεσής της απ’ το Νόμπελ του 1974, αποκτά έμπρακτο περιεχόμενο το 2018
τρία εκατομμύρια δολάρια σε γυναίκες και πρόσφυγες για να γίνουν επιστήμονες
Εξαιρετικά ενδιαφέρουσα αναρτηση Γιώργο. Εξαιρετικο ενδιαφέρον έχουν και τα σχόλια . Θα μεταφέρω την αναρτηση και στις σελίδες μου καθως και μέρος των σχολιων.