Τραχανάς: Μήπως ο Ρήγας είναι πάλι επίκαιρος;

Ο Τραχανάς, επικαιροποίησε το 2008, το «Φυσικής Απάνθισμα», για να αναφερθεί στο ενδιαφέρον που οφείλει να δείξει η Σχολική Φυσική, στο ρεύμα του Ανορθολογισμού, που κυκλοφορεί “στο υπόγειο”.

Ο Ανδρέας Ιωάννου Κασσέτας,  τον Απρίλιο του 2007, 250 χρόνια από τη γέννηση  του Ρήγα,

με τίτλο: «Το καρπούζι, η Διδακτική κι’ ο τέντζερε»,

επιλέγει να αναδείξει στο «Φυσικής Απάνθισμα», το ένστικτο του δασκάλου, που βρέθηκε στην σωστή κατεύθυνση. Διαπιστώνει ότι επιλέγεται το συγκεκριμένο και όχι η αφαίρεση. Και περιγράφει πως εξελίχθηκε ο μετασχηματισμός της γνώσης, στη Φυσική, το μακρινό 1790.

Με την ακροτελεύτια φράση «Τον μάθαμε σαν ΡΗΓΑ ΦΕΡΑΙΟ, και για μερικούς από μας ήταν συνώνυμο του «ΠΡΩΤΟΠΟΡΙΑ», “κλείνει μάτι” σε κάποιους απ’ τους παλαιούς αναγνώστες – συνοδοιπόρους του.

Διάβασε εδώ, αυτό το σύντομο κείμενο, διακοσμημένο με την γνωστή αισθητική.

Καλησπέρα Γιάννη

Το ηλεκτρικό ρευστό ως περιγραφικό εργαλείο των ηλεκτρικών (ηλεκτροστατικών) φαινομένων, λειτουργεί προνομιακά μέχρι το 1750, οπότε ο Φραγκλίνος εισάγει τον διαχωρισμό των φορτίων σε θετικά και αρνητικά. Η επικύρωση αυτής της θέσης, συντελείται περί το 1830, με τα πειράματα του Φάραντεϊ. Είναι λογικό, το εκλαϊκευτικό «Απάνθισμα Φυσικής» που γράφτηκε στην Βλαχία απ’ τον διαφωτιστή αλλά όχι επιστήμονα, Ρήγα, πριν το 1790 που εκδόθηκε, να χειρίζεται τον ηλεκτρισμό με το παλαιότερο περιγραφικό σχήμα.

Όσο για «πείραμα οπού ονομάζεται της Λέιδας», θα πρέπει να αναφέρεται στην «φιάλη του Leyden» ή για άλλους του Ελληνικού Διαφωτισμού «Λουγδουνική Λάγηνο», που υπήρξε η μαμή του πυκνωτή και κατασκευάστηκε από Ολλανδούς τεχνικούς στο Leyden .

Αυτή η συσκευή και ηλεκτροστατικές μηχανές τύπου Ramsden, μεταφέρθηκαν στα σχολεία της ομογένειας την περίοδο του διαφωτισμού. Μια τέτοια υπάρχει στις Μηλιές του Βόλου, κειμήλιο της επιμορφωτικής δραστηριότητας του Άνθιμου Γαζή.

Σχετικά με το «Απάνθισμα Φυσικής», γράφει ο Νίκος Δαπόντες:

Στα τέλη του 18ου και αρχές του 19ου αιώνα, η Φυσική στην Ελλάδα είχε καθαρά πρακτικό χαρακτήρα. Ξεκινά από τις ανάγκες της καθημερινής ζωής και προσπαθεί να τις ικανοποιήσει με ή χωρίς επιτυχία.
Γύρω στο 1780 ξέρουμε πως η Φυσική και η Χημεία διδάσκονται στη Σχολή του Βουκουρεστίου από το δάσκαλο Μανασσή Ηλιάδη και μάλιστα όχι θεωρητικά αλλά πειραματικά.
Εγκαινιάζεται έτσι μια περίοδος θεαματικής – εντυπωσιακής – διδασκαλίας της Φυσικής που προκαλεί το θαυμασμό στους ηγεμόνες και τους απλούς εμπόρους που τα παρακολουθούν.
Φαίνεται ότι τα πειράματα αυτά παρακολούθησε και ο Ρήγας Βελεστινλής. Αυτό συνάγεται από το διδακτικό βιβλίο του «Φυσικής Απάνθισμα» (Βιέννη, 1790) όπου περιγράφει με κάθε λεπτομέρεια την ηλεκτροστατική μηχανή Ramsden που χρησιμοποιούσε ο Ηλιάδης στο Βουκουρέστι.

Ο Ρήγας, κοντά στο Δημήτριο Καταρτζή (αρχιδικαστή των ηγεμονικών δικαστηρίων και τυπικό εκπρόσωπο του νεοελληνικού διαφωτισμού) και με την πιθανή μαθητεία του κοντά στον Ιώσηπο Μοισιόδακα, διαμόρφωσε μια διαφωτιστική συνείδηση και βούληση. Ένα μόλις χρόνο μετά τη Γαλλική Επανάσταση κυκλοφορεί βεβιασμένα κάπως η Φυσική του, έργο κατεξοχήν εκλαϊκευτικό.
Για να αντιμετωπιστούν οι ανάγκες των σχολείων σε διδακτικά εγχειρίδια ο Δ. Καταρτζής συσταίνει τη μετάφραση ή το εράνισμα από τα Γαλλικά κυρίως επιστημονικά βιβλία. Από τη μια λοιπόν η διδασκαλία του Δ. Καταρτζή «να εκλαϊκευτούν οι επιστήμες και να φέρωμεν εις το ταλαίπωρον γένος την Ελληνικήν την Παιδεία και την μάθησιν της Ευρώπης» και από την άλλη ο προσανατολισμός που δίνει ο Μοισιόδακας στη Φυσική συμπυκνώνουν τις κύριες κατευθύνσεις του Απανθίσματος.

Ο Ρήγας, στην προσπάθεια του να προσεγγίσει το στόχο «καταπολέμηση των προλήψεων» στη Φυσική του, δεν αντιγράφει κανένα ξένο σύγγραμμα μα ούτε και μπορεί κανείς να πει ότι «συγγράφει». Απλούστατα σταχυολογεί ότι κατά την κρίση του βοηθάει να διαλυθεί το σκοτάδι της αμάθειας ή αναγράφει ειδήσεις τέτοιες ώστε να διεγείρουν την περιέργεια και το θαυμασμό. Μπορούμε να πούμε ότι ο Ρήγας με την απλή γλώσσα που χρησιμοποίησε, με τη διαλογική μέθοδο παρουσίασης των φαινομένων, με τον ιδιαίτερα ικανοποιητικό τρόπο διαπραγμάτευσης των θεμάτων του και με την κατάλληλη επιλογή τους, κάλυπτε τις προϋποθέσεις εκείνες που απαιτούσαν την επίτευξη του στόχου που αναφέραμε πιο πάνω.

Σκοπός της Φυσικής Επιστήμης, σύμφωνα με τους Διαφωτιστές Φυσικούς της εποχής, είναι ο φωτισμός του νου, δηλαδή η απαλλαγή από τις δεισιδαίμονες πεποιθήσεις και η πίστη στον άνθρωπο και τις δυνάμεις του. Στοχεύει συγκεκριμένα κι επιθυμεί να καταδείξει ότι οι προλήψεις (π.χ. ο κόκκινος ουρανός σημαίνει θάνατο, οι κομήτες είναι προμηνύματα επιδημιών) βασίζονται σε φυσικά φαινόμενα που δεν πρέπει να φοβόμαστε και να συσχετίζομε με τη γέννηση του ανθρώπου, τη βλάστηση της γης, τις ασθένειες κ.λ.π.
Ακόμα, αγωνίζεται μέσα στις δύσκολες συνθήκες της σκλαβιάς να πείσει κυρίως τους νέους ότι τα φυσικά φαινόμενα εξελίσσονται στο φυσικό περιβάλλον υπακούοντας σε καθορισμένους νόμους τους οποίους ο άνθρωπος πρέπει και μπορεί να μελετήσει με σκοπό να τα εκμεταλλευτεί για να πετύχει  καλύτερες συνθήκες ζωής. Αυτούς τους νόμους οφείλει ο καθένας να κατανοήσει ώστε να αποφεύγει την πλάνη, να ζει πιο άνετα, απαλλαγμένος από το φόβο των προλήψεων.

Την εποχή εκείνη κυκλοφορούσαν ευρύτατα διάφορες αστρολογίες, βροντολόγια και σεισμολόγια βυζαντινής εμπνεύσεως που «έδιναν λαθεμένες δεισιδαίμονες ερμηνείες στις απορίες του ανθρώπου», για τα φαινόμενα που συνέβαιναν γύρω του, και έτσι οι πλάνες και οι δεισιδαιμονίες που όλα αυτά καλλιεργούσαν είχαν σαν άμεσο αποτέλεσμα το φόβο.
Ο φόβος με τη σειρά του ευνοούσε το αίσθημα ανασφάλειας, την υποταγή και την ευκολότερη εκμετάλλευση του ανθρώπου.
Η οικονομική ζωή ήταν καθυστερημένη, πράγμα που καθόριζε τόσο τον τρόπο ζωής όσο και τη σκέψη του ραγιά. Είχε στρέψει το οπτικό του πεδίο σε άλλες κατευθύνσεις, ελάχιστα όμως στα γράμματα. Ήταν τόση η αμάθεια του λαού τα χρόνια εκείνα που η «καταπολέμησις των προλήψεων» σαν στόχος της Φυσικής εμφανίζεται στον «Οδηγό διδακτέας ύλης» της Φυσικής του Δημοτικού Σχολείου το 1841.
Για παράδειγμα, βιβλίο Φυσικής στις αρχές του 19ου αιώνα συμβουλεύει τους αναγνώστες του να μη χτυπάνε τις καμπάνες των εκκλησιών τη στιγμή που πέφτουν κεραυνοί. Δίνει μάλιστα την εντυπωσιακή πληροφορία ότι το 1783 θανατώθηκαν από αστραπή στη Γερμανία και Γαλλία μέσα σε τρεις μήνες 96 άνθρωποι που χτυπούσαν τις καμπάνες για να αποτρέψουν τον κεραυνό!