Όταν η Κινέζικη Πολιτιστική Επανάσταση πολέμησε την Σχετικότητα

Η αφορμή για την ανασυγκρότηση μιας αναχρονιστικής πολεμικής ενάντια στις θεωρίες της Ειδικής και της Γενικής Σχετικότητας, ήταν η σειρά επιστημονικής φαντασίας του Netflix, «3 body problem».

Το πρώτο επεισόδιο ξεκινά με την αναπαράσταση μιας δημόσιας διαπόμπευσης στην Κίνα, το 1967, κατά την διάρκεια της Πολιτιστικής Επανάστασης. Σε σκηνικό λαϊκού δικαστηρίου η Σχετικότητα ενοχοποιείται για την δημιουργία της αμερικάνικης ατομικής βόμβας, ενώ η διδασκαλία της Μεγάλης Έκρηξης αφήνει ανοιχτή την αιώνια μεγάλη υπόθεση, αυτήν την περί της ύπαρξης θεού. Κατηγορούμενος, ένας πανεπιστημιακός φυσικός που υπερασπίστηκε με την διδασκαλία του αυτές τις δύο θεωρίες, με μάρτυρα κατηγορίας την επίσης φυσικό γυναίκα του. Ο άτυχος επιστήμονας απολογείται δημόσια και λυντσάρεται μέχρι τελευταίας πνοής.

Πολιτιστική Επανάσταση

Η Πολιτιστική Επανάσταση εξελίχθηκε απ’ το 1966 ως το 1976, μέχρι δηλαδή την χρονιά που απεβίωσαν οι δυο σημαντικότερες προσωπικότητες της κομουνιστικής Κίνας, ο Μάο Τσετούνγκ και ο Τσου Εν Λάι. Ουσιαστικά όμως η ορμή της εξασθένησε από το 1971, όταν ένας απ’ τους πρωτεργάτες της, ο στρατηγός Λιν Πιάο σκοτώθηκε κατά την μυστηριώδη πτώση του αεροπλάνου στο οποίο επέβαινε μαζί με την οικογένειά του, στην Μογγολία.

Οι πρωταγωνιστές: Μάο Τσετούνγκ, Λιν Πιάο, Τσου Εν Λάι, Τσεν Μπόντα

Η αποτυχία του μετασχηματισμού της Κίνας από αγροτική σε κεντρικά οργανωμένη γεωργική και βιομηχανική κοινωνία την περίοδο 1958 – 1962, αμφισβήτησε την πρωτοκαθεδρία του Μάο. Η Πολιτιστική Επανάσταση επιχείρησε να ξεπεράσει την κριτική ενοχοποιώντας τους γραφειοκράτες που «υπονόμευσαν» την προσπάθεια λόγω της «αστικής νοοτροπίας τους» και τους διανοούμενους που δίδασκαν «μπουρζουάδικες θεωρίες». Παράλληλα ενισχύθηκε το εθνικιστικό συναίσθημα με την όξυνση των σχέσεων με την Σοβιετική Ρωσία, που έφτασε σε εκτεταμένα θερμά επεισόδια στη σινοσοβιετική μεθόριο το 1969. Η πτώση του αεροπλάνου του Λιν Πιάο αποδίδεται στην αποτροπή της αυτομόλησής του  προς την Σοβιετική Ρωσία. Φορέας της Πολιτιστικής Επανάστασης ήταν κυρίως η νεολαία και ο στρατός και την ιδεολογική καθοδήγηση ανέλαβε ο προσωπικός γραμματέας του Μάο, ο Τσεν Μπόντα.

Όσοι κινέζοι πολίτες ενοχοποιήθηκαν, απομακρύνθηκαν απ’ τις γραφειοκρατικές εργασίες τους και απ’ τα πανεπιστήμια και οδηγήθηκαν σε μακρινές επαρχίες  για να «αναμορφωθούν», βιώνοντας τις εμπειρίες των ταπεινών εργατών και αγροτών.

Απ’ το ιδεολογικό κόσκινο αυτής της ταραγμένης εποχής δεν ξέφυγε ούτε η θεωρία της Σχετικότητας.

Η προϊστορία της Σχετικότητας στην Κίνα

Αυτή έγινε γνωστή στην Κίνα από εγχώριους σπουδαστές που μαθήτευσαν στην Ιαπωνία από το 1917, έτος που σηματοδότησε μια στοχευμένη πολιτιστική στροφή της χώρας προς την Δύση και την δυτική επιστήμη.

Η διαλέξεις του Μπέρτραντ Ράσελ για τη Σχετικότητα στην Κίνα το 1921, αύξησαν το ενδιαφέρον των κινέζων επιστημόνων για το πεδίο.  Η χωρίς ιδιαίτερες αντιρρήσεις αποδοχή της Σχετικότητας απ’ τους κινέζους επιστήμονες οφείλεται σύμφωνα με την αμερικανίδα ιστορικό Ντάνιαν Χου, στο ότι δεν είχαν αναπτύξει κάποια ισχυρή παράδοση πάνω στην κλασσική φυσική με την οποία δημιουργούσε ρήξεις η Σχετικότητα. Εξάλλου η φυσική στα κινέζικα σχολεία άρχισε να διδάσκεται απ’ το 1905, δηλαδή από το γενέθλιο έτος της Ειδικής Σχετικότητας. Αντίθετα στη Δύση οι περισσότερες εθνικές σχολές της φυσικής αντιμετώπισαν κριτικά την Ειδική Θεωρία. Οι γάλλοι την αποσιώπησαν επειδή θεώρησαν ότι είχε προηγηθεί ο Πουανκαρέ στη διατύπωση μιας σχετικιστικής αρχής, ενώ οι άγγλοι που είχαν δημιουργήσει μια ισχυρή σχολή στην ανάπτυξη της ρευστομηχανικής με στόχο την μελέτη της διάδοσης της ηλεκτρομαγνητικής ακτινοβολίας στον αιθέρα, αντιμετώπισαν με ενόχληση την απαλοιφή του ως βασική υπόθεση της κυματικής διάδοσης. Οι αμερικάνοι στάθηκαν ανοιχτοί σε νέα επιστημονικά ρεύματα, για παρόμοιους λόγους με τους κινέζους, αφού αυτή την περίοδο δημιουργούσαν την δική τους επιστημονική παράδοση χωρίς δεσμεύσεις από εδραιωμένες παραδόσεις κλασσικής φυσικής. Οι γερμανοί διχάστηκαν κυρίως λόγω της ειρηνόφιλης στάσης του Αϊνστάιν στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο και του αντισημιτισμού της κοινωνίας στο Μεσοπόλεμο.

Αυτή η αρχική αποδοχή στην Κίνα μετασχηματίζεται σε κριτική προσέγγιση μετά την επικράτηση του κομουνιστικού καθεστώτος, το 1949. Τότε αναπτύχθηκαν ιδεολογικοί προβληματισμοί αναφορικά με τον διαχωρισμό της επιστήμης σε «αστική» και «προλεταριακή» με προσάναμμα αντίστοιχες απόψεις που είχαν γονιμοποιηθεί προπολεμικά στην Σοβιετική Ρωσία. Η πρώτη επίθεση στην θεωρία της Σχετικότητας επιχειρείται με την μετάφραση ενός άρθρου που τις αποδίδει συγγένεια με την φιλοσοφία του φυσικού και φιλόσοφου Έρνστ Μαχ που θεωρούσε ότι η εμπειρία απέχει απ’ την αντικειμενική πραγματικότητα. Ο Αϊνστάιν είχε αναφερθεί στην επιρροή που δέχτηκε απ’ τον Μαχ ενώ ο Λένιν επέκρινε τον Μαχ επειδή αμφισβήτησε την ύπαρξη αντικειμενικής αλήθειας. Συγγραφέας του σοβιετικού άρθρου ήταν ο καθηγητής οργανικής χημείας στο πανεπιστήμιο του Ροστόφ, Γιούρι Ζντάνοφ, γιός του Αντρέι Ζντάνοφ ιδεολογικού υπεύθυνου για θέματα πολιτισμού της Σοβιετικής Ρωσίας και γαμπρός του Στάλιν.

Ένας διαπρεπής Κινέζος φυσικός αυτής της περιόδου

Ο Τσου Πεϊγιάν (1902 – 1993) εξοικειώνεται με την επιστήμη στο Πανεπιστήμιο Tsinghua στο Πεκίνο, συνεχίζει σπουδές στο Πανεπιστήμιο του Σικάγου στην μαθηματική φυσική (1926) και υποστηρίζει το διδακτορικό του στο Caltech πάνω στην Γενική Σχετικότητα (1928). Έπειτα ταξιδεύει στην Ευρώπη όπου μαθητεύει δίπλα στον Χάιζενμπεργκ και τον Πάουλι.

Μπορ & Πεϊγιάν, Δανία, 1929

Την περίοδο 1936 – 1937 συνεργάστηκε άμεσα με τον Αϊνστάιν στο Πρίνστον.

Στη συνέχεια και ενώ η πατρίδα του είχε καταληφθεί απ’ τους Ιάπωνες απ’ το 1931 ως το 1945, στράφηκε στην ρευστομηχανική (1943 – 1946) επειδή «η Σχετικότητα δεν μπορεί να συνεισφέρει στην άμυνα της πατρίδας, ενώ οι επιστήμονες οφείλουν να κάνουν τα πάντα για να την υπερασπίσουν».

Επιστρέφοντας το 1946 στο Πανεπιστήμιο Tsinghua εκπαίδευσε τη γενιά των φυσικών που στελέχωσαν το πυρηνικό πρόγραμμα της Κίνας, το «Δυο Βόμβες, Ένας Δορυφόρος».

Η ιδεολογική σύρραξη – Τσου & Τσου εναντίον Τσαν & Λιν

Σχηματικά, η αντιπαράθεση εξελίχτηκε με αιχμές τον επιστήμονα Τσου Πεϊγιάν και τον ιδεολογικό υπεύθυνου του κόμματος Τσεν Μπόντα, με σπουδές εκπαιδευτικού πρωτοβάθμιας στην Κίνα και μαθητεία σε σοβιετική σχολή στελεχών. Συμπαραστάτης του Τσου ήταν ένας άλλος Τσου, ο Τσου Εν Λάι, ισόβιος πρωθυπουργός και υπουργός εξωτερικών της Κίνας, κοσμοπολίτης, ρεαλιστής και δεινός ισορροπιστής. Πάντα βρισκόταν στην δεύτερη ή στην τρίτη θέση ισχύος στην κομματική ιεραρχία. Τον Τσεν υποστήριζε ο στρατηγός Λιν Πιάο, ήρωας του πολέμου για την ανεξαρτησία, που αντάλλασσε τις θέσεις ισχύος με τον Τσου Εν Λάι. Ο Μάο διαιτήτευε επιδέξια στο παιχνίδι εξουσίας, ως «Μεγάλος Τιμονιέρης».

Όταν πέθανε ο Αϊνστάιν (1955), ο Τσου Εν Λάι μνημόνευσε τιμητικά τον εκλιπόντα και ο Τσου Πεϊγιάν με άρθρο του στην εφημερίδα «Λαϊκή Ημερησία» περιέγραψε το σπουδαίο στο έργο του και αναφέρθηκε στους αγώνες του για την παγκόσμια ειρήνη και στην επίμονη αντίθεσή του προς τον Μακαρθισμό. Όμως στο τέλος του άρθρου παρείσφρησε και μια κριτική για τις «ιδεαλιστικές απόψεις» του θανόντος. Η ιστορικός Ντάνιαν Χου εκτιμά ότι η κριτική προστέθηκε ερήμην του συγγραφέα από την σύνταξη της εφημερίδας και ο Τσου Πεϊγιάν εξαναγκάστηκε να την αποδεχτεί.

Το 1956, με προσωπική παρέμβαση του Τσου Εν Λάι αμφισβητείται η άποψη για τις δυο επιστήμες, την «προλεταριακή» και την «αστική» και όσοι σπούδασαν στο εξωτερικό απαλλάσσονται από την υποψία ως ενδεχόμενοι «πράκτορες των καπιταλιστών». Πλέον θεωρούνται τμήμα της εργατικής τάξης που θα οικοδομήσουν μαζί με τον λαό την σύγχρονη επιστήμη και την τεχνολογία στην χώρα.

Αυτή η εξισορρόπηση ανατρέπεται με την έναρξη της Πολιτιστικής Επανάστασης, το 1966. Η Ακαδημία Επιστημών αποτέλεσε ένα απ’ τα πεδία αντιπαράθεσης του ρεαλιστή πρωθυπουργού Τσου Εν Λάι με τον υπεύθυνο προπαγάνδας Τσεν Μπόντα. Με ισχυρό βραχίονα τον δεύτερο υλοποιούνται δραματικές περικοπές σε προϋπολογισμό και επιστημονικό προσωπικό των πάνω από εκατό ερευνητικών ινστιτούτων της Ακαδημίας, με αιτιολογία την απεξάρτηση της έρευνας απ’ την «ρεβιζιονιστική» σοβιετική επιρροή, κυρίως στην πυρηνική τεχνολογία. Ο Τσου Πεϊγιάν φυλακίζεται ως «κατάσκοπος των ΗΠΑ» αλλά σύντομα απελευθερώνεται μετά την παρέμβαση του Τσου Εν Λάι και με την συναίνεση του ίδιου του Μάο.

Ο Τσεν Μπόντα κλιμακώνοντας την αντίθεσή του προς την ρεαλιστική πολιτική για την επιστήμη του Τσου Εν Λάι, από τον χειμώνα του 1968, συγκαλεί συνέδρια με αιχμή την Σχετικότητα. Δεν βρίσκει συμπαράσταση από εγνωσμένου κύρους κινέζους επιστήμονες απ’ τα ινστιτούτα φυσικής και πυρηνικής φυσικής και αναγκάζεται να ζητήσει συνδρομή από φιλόδοξους και αμοραλιστές νεαρούς επιστήμονες, σχηματίζοντας μια μικρή ομάδα με στόχο την κριτική της Θεωρίας της Σχετικότητας.

Οι σινοσοβιετικές σχέσεις επιδεινώνονται και αναβαθμίζεται ο ρόλος του στρατηγού Λιν Πιάο, που προβάλει ως διεκδικητής της ηγεσίας έναντι του Μάο και ο Τσεν Μπόντα επιλέγει να συνταχθεί με τον στρατηγό και ενάντια στον Μάο. Αυτή η απόφαση οδηγεί στην σταδιακή αποδυνάμωσή του και ενισχύει τους επιστήμονες που υπερασπίστηκαν μέχρι τότε την Σχετικότητα, με επιπλέον πλεονέκτημα την αποτελεσματική συνδρομή τους στην ανάπτυξη του πυρηνικού προγράμματος της χώρας. Η πίεση που δέχτηκε οδηγεί τον Μπόντα να επιλέξει ακραίες – σεχταριστικές θέσεις. Ενώ το 1960 είχε ζητήσει απ’ την Ακαδημία Επιστημών την σύνταξη βιογραφιών της Κιουρί, του Δαρβίνου και του Νεύτωνα για να εξοικειωθούν οι μαθητές με την επιστήμη, δέκα χρόνια αργότερα, το 1970, εξωθείται να αναθεωρήσει, ισχυριζόμενος ότι οι παλαιές θεωρίες του Νεύτωνα και του Αϊνστάιν θα πρέπει να απορριφθούν απ’ την εκπαίδευση. Το πολιτικό τέλος του Τσεν Μπόντα επισημοποιήθηκε το 1971 μετά την σινοαμερικανική προσέγγιση και την πτώση ή κατάρριψη του αεροσκάφους με το οποίο διέφευγε προς την Σοβιετική Ένωση ο στρατηγός Λιν Πιάο ακριβώς δέκα μέρες μετά την ιστορική επίσκεψη του Κίσινγκερ στο Πεκίνο που σηματοδότησε το λιώσιμο των πάγων μεταξύ Αμερικής και Κίνας.

Το πυρηνικό πρόγραμμα της Κίνας

Βασικός παράγοντας αποδοχής της Σχετικότητας στην Κίνα με παράκαμψη των ιδεολογικών αντιρρήσεων αποτέλεσαν η ρήξη της με την Σοβιετική Ρωσία και η προσέγγιση με τις ΗΠΑ που διευκόλυνε την ανταλλαγή επιστημονικών αποστολών και την εξοικείωση των κινέζων επιστημόνων με τις εξελίξεις της βασικής έρευνας στην πηγή, δηλαδή τα αμερικάνικα ερευνητικά κέντρα.

To 1958, με την τεχνική συνδρομή σοβιετικών επιστημόνων κατασκευάστηκε αντιδραστήρας βαρέως ύδατος και κύκλοτρο διαμέτρου 1,2 μέτρων. Στην συνέχεια αναπτύχτηκε μεγαλύτερο κύκλοτρο διαμέτρου 1,5 μέτρων και εργοστάσιο εμπλουτισμού ουρανίου που το προσωπικό του εκπαιδεύτηκε στο σοβιετικό πυρηνικό κέντρο, στην Ντούμπνα. Η όξυνση των σινοσοβιετικών σχέσεων το 1960 προκαλεί την αποχώρηση των σοβιετικών τεχνικών. Αυτό δεν απέτρεψε την κατασκευή της πρώτης ατομικής βόμβας, το 1964, ούτε την εκτόξευση του πρώτου πυραύλου που θα μπορούσε να φέρει πυρηνική κεφαλή, το 1966. Και παρά την επίθεση των προπαγανδιστών της Πολιτιστικής Επανάστασης στην Σχετικότητα, το 1967 κατασκευάζεται η πρώτη θερμοπυρηνική βόμβα, το 1969.

Ο Τσου Εν Λάι με την τεχνική καθοδήγηση του Τσου Πεϊγιάν ζήτησε μετά το 1972 συνδρομή για την ανάπτυξη ενός ισχυρού επιταχυντή από κινεζοαμερικάνους επιστήμονες με πιο διακεκριμένους τους νομπελίστες Γιανγκ και Λη.

Γιανγκ & Λη

Ιδιαίτερα ο Γιανγκ που συνέβαλε στην διπλωματία απόψυξης των σινοαμερικανικών σχέσεων επισκεπτόμενος το 1971 την Κίνα, συναντήθηκε συμβολικά με τον Μάο συνοδευόμενος απ’ τον Τσου Πεϊγιάν. Απ’ το 2002 επέλεξε να συνδράμει την επιστημονική ανάπτυξη της σύγχρονης Κίνας αποδεχόμενος κομβική διοικητική θέση στο Πανεπιστήμιο Tsinghua, εκεί που έκανε τις βασικές σπουδές του στη φυσική.

Οι τελευταίες αντιρρήσεις που αφορούσαν την Σχετικότητα ως μια απ’ τις εκφράσεις της «αστικής επιστήμης» αλλά και για την υλοποίηση του πρώτου κινέζικου επιταχυντή προήλθαν από την αριστερή αντιπολίτευση, που μετά τον θάνατο του Μάο, το 1975, αποκαθηλώθηκε και έγινε γνωστή ως η «Συμμορία της Σαγκάης».

Σήμερα στο Πεκίνο ο Αϊνστάιν μνημονεύεται, όπως σ’ όλο τον κόσμο, ως σύμβολο της επιστήμης με προτομή στο πανεπιστήμιο όπου πρυτάνευσε ο Τσου Πεϊγιάν, αυτήν που επιλέχθηκε ως λογότυπο της ανάρτησης. Συμβολικά, μια ακόμα θηριώδης προτομή σε δημόσιο χώρο, στην πόλη της τελευταίας αντίστασης στον θείο-Αλβέρτο, στην Σαγκάη.

Η σοβιετική αντιμετώπιση της Σχετικότητας

Σύμφωνα με τον αμερικανό ιστορικό Αλεξάντερ Βούνισιτς, η περίπλοκη σχέση του Αϊνστάιν με την σοβιετική ιδεολογία πέρασε από τέσσερα στάδια.

Αρχικά η γενιά των επιστημόνων που είχαν εκπαιδευτεί και εξοικειωθεί με  την κλασσική φυσική υπήρξε επιφυλακτική, εκτός απ’ την νεώτερη γενιά των εβραίων επιστημόνων της χώρας που την υποδέχτηκαν με ενθουσιασμό. Σε φιλοσοφικό επίπεδο υπήρξαν εκείνοι που συντάχθηκαν με την κριτική του Λένιν στον Μαχ και οι άλλοι που αντιμετώπισαν την Σχετικότητα ως συμβατή με τον διαλεκτικό υλισμό.

Την περίοδο του σταλινισμού οι φυσικοί συνομιλούν και αντιπαρατίθενται σε καθεστώς σχετικής ελευθερίας με τους φιλοσόφους, ενώ στην μεταπολεμική περίοδο οι φιλόσοφοι επιτέθηκαν στους φυσικούς ως φορείς «κοσμοπολιτισμού» που σήμαινε αντιδραστικών απόψεων και οι φυσικοί ανθίστανται με πλεονέκτημα τη συμμετοχή τους στο πυρηνικό πρόγραμμα της χώρας. Αυτή εμπλοκή διέσωσε την σοβιετική φυσική απ’ την μοίρα που έπληξε την γενετική με θύτη τον Τροφίμ Λυσένκο.

Την μετασταλινική περίοδο η κατάσταση αντιστρέφεται και οι φιλόσοφοι, παραιτούνται απ’ την πολεμική και επιδιώκουν να προσαρμόσουν τον διαλεκτικό υλισμό στην επιστήμη. Τότε ο Αϊνστάιν εξελίσσεται σε σύμβολο της επιστήμης και στην Σοβιετική Ρωσία.

Την περίοδο του Γκορμπατσόφ, αμφισβητείται ο διαλεκτικός υλισμός γιατί συνδέεται με την σταλινική διακυβέρνηση. Οι φιλόσοφοι κατέφυγαν στον σχετικισμό και δόθηκε έμφαση, μερικές φορές υπερβολική, σε ιστορικές αφηγήσεις επιστημόνων που διώχθηκαν απ’ τον σταλινισμό.

Η επιστήμη, οι δεσμεύσεις απ’ τις φιλοσοφικές εκδοχές της και η πολιτική

Απ’ την ανασυγκρότηση της ιδεολογικής αμφισβήτησης της Σχετικότητας στην κομουνιστική Κίνα και την Σοβιετική Ρωσία, προκύπτει ότι τελικά η επιστήμη αποδεικνύεται ισχυρότερη απ’ τις συγκυριακές ιδεολογικές αντιμετωπίσεις της. Αυτές μπορεί να εμποδίζουν ή να ευνοούν την ανάπτυξη της επιστήμης, αλλά η εξέλιξή της εξαρτάται απ’ τον διαχρονικό πειραματικό έλεγχο και οι πολιτικοί ιθύνοντες την αποδέχονται με βασικό κριτήριο τις τεχνολογικές προοπτικές της. Για την περίπτωση που συζητάμε, απ’ την ανάπτυξη της πυρηνικής τεχνολογίας που συνεπάγεται γεωπολιτική ισχύ.

Οι ιδεολογικές αντιθέσεις προς την Σχετικότητα στην Κίνα δεν στάθηκαν ικανές να ανασχέσουν την ανάπτυξη κύκλοτρων και εργοστασίων εμπλουτισμού πυρηνικών καυσίμων με την Ειδική Σχετικότητα να προσφέρει βασικά υπολογιστικά εργαλεία, και μάλιστα μέσα στην περίοδο που κυριαρχούσε η Πολιτιστική Επανάσταση. Η κορυφή της πολιτικής ηγεσίας στις περιπτώσεις που ανασυγκροτήσαμε, επέλεξε να λειτουργήσει αγνοώντας επί του πρακτέου τα επικρατούντα εχθρικά ιδεολογικά ρεύματα.

Ο Τσου Εν Λάι, επηρεάζοντας και τον Μάο ενίσχυσε συστηματικά τους κινέζους Σχετικιστές και συνακόλουθα τους πυρηνικούς τεχνολόγους στο πρόσωπο του Τσου Πεϊγιάν και ο πρωθυπουργός της Σοβιετικής Ρωσίας Μολότοφ επηρέασε τον  Στάλιν να αποφυλακίσει τον λαμπρό φυσικό Λεβ Λαντάου που είχε κατηγορηθεί μεταξύ άλλων και για την αμφισβήτηση του διαλεκτικού υλισμού. Ο Λαντάου έμεινε ένα χρόνο στη φυλακή, το 1938, ως «πράκτορας της ναζιστικής Γερμανίας»  και ελευθερώθηκε με περιορισμούς μετά την επίμονη παρέμβαση του επίσης σπουδαίου φυσικού Πιοτρ Καπίτσα που είχε πρόσβαση στην σοβιετική ηγεσία, ως επικεφαλής του Τμήματος Βιομηχανίας Οξυγόνου λόγω των σχετικών ευρηματικών τεχνολογιών που είχε αναπτύξει. Ο «κατάσκοπος» Λαντάου τιμήθηκε εκ των υστέρων με δύο βραβεία Στάλιν, το 1949 και το 1953, για την συμβολή του στην δημιουργία της σοβιετικής ατομικής βόμβας και της βόμβας υδρογόνου. Αντίθετα η εμπλοκή του Καπίτσα στο Ατομικό Πρόγραμμα υπήρξε καταστροφή. Οι εισηγήσεις του βρέθηκαν σε δυσαρμονία με τους προγραμματισμούς του παντοδύναμου τότε πολιτικού υπεύθυνου Λαυρέντι Μπέρια, έπεσε σε δυσμένεια και αποκαταστάθηκε μετά τον θάνατο του Στάλιν.

Λαντάου &  Καπίτσα

Αυτό το μοτίβο έχει προηγούμενο στην ναζιστική Γερμανία. Ο επιφανέστερος φυσικός της χώρας, ο Χάιζενμπεργκ, με την μεσολάβηση του διοικητή των SS Χίμλερ, γίνεται ανεκτός παρά την κατηγορία ότι θεραπεύει την «εβραϊκή φυσική», δηλαδή την Σχετικότητα και την Κβαντομηχανική και αναλαμβάνει επικεφαλής του Ατομικού Προγράμματος της ναζιστικής Γερμανίας. Αλλά και ο «πολιτικά ύποπτος» Οπενχάιμερ επιλέγεται απ’ το υπουργείο στρατιωτικών των ΗΠΑ ως επικεφαλής του σχεδίου Μανχάταν έναντι του «πολιτικά ορθού» Έρνεστ Λόρενς που επινόησε το κύκλοτρο, βασικό όργανο για την πυρηνική τεχνολογία, επειδή κρίθηκε ως o ικανότερος για να οργανώσει το μεγαλύτερο μέχρι τότε επιστημονικό και τεχνολογικό εγχείρημα στον κόσμο.

Αναφερόμενος στην υποδοχή της Σχετικότητας στις ΗΠΑ, ο ιστορικός Ντέιβιντ Κάιζερ θεωρεί ότι «ακόμα και η πιο αφηρημένη θεωρία, όπως η Γενική Σχετικότητα, μπορεί να εκτροχιαστεί ή να προωθηθεί απ’ την πολιτική» και επιχειρηματολογεί με δυο συγκεκριμένα παραδείγματα που αναφέρονται στην συμβολή ενός απ’ τους διαχρονικά ισχυρούς και εξίσου σκοτεινούς πολιτειακούς θεσμούς των ΗΠΑ, το υπουργείο άμυνας.

«Φυσικοί και μηχανικοί που εργάζονταν σε τεράστιες συστοιχίες ραντάρ για να ανιχνεύσουν εισερχόμενους σοβιετικούς πυραύλους, βαθμολόγησαν και βελτίωσαν το νέο τους σύστημα στέλνοντας παλμούς ραντάρ σε κοντινούς πλανήτες. Αυτοί οι ερευνητές συνειδητοποίησαν ότι όταν χρονομέτρησαν την ηχώ επιστροφής από τους πλανήτες με εξαιρετική ακρίβεια, μπόρεσαν να επιβεβαιώσουν ότι η βαρύτητα προκαλεί καθυστέρηση στην επιστροφή των σημάτων. Για δεκαετίες, αυτό το τεστ «χρονοκαθυστέρησης» παρείχε τις πιο ακριβείς μετρήσεις ότι ο χωροχρόνος συμπεριφερόταν πραγματικά όπως προέβλεψε ο Αϊνστάιν».

«Είκοσι χρόνια αργότερα, θεωρητικοί φυσικοί ενημέρωσαν τους στρατηγούς της Πολεμικής Αεροπορίας των Ηνωμένων Πολιτειών για μια λεπτή επιπλοκή με μια νέα στρατιωτική τεχνολογία, το Παγκόσμιο Σύστημα Εντοπισμού Θέσης. Οι επιδράσεις από τη βαρύτητα της Γης θα ήταν ισχυρότερες στο έδαφος παρά στην τροχιά, εξήγησαν οι φυσικοί, και ως εκ τούτου τα ρολόγια στο έδαφος θα χτυπούσαν πιο αργά από εκείνα που βρίσκονται σε δορυφόρους. Εάν τα ρολόγια διαφωνούσαν στην εκτίμηση των χρονικών διαστημάτων σε γη και δορυφόρους θα οδηγούσαν σε τεράστια λάθη στον προσδιορισμό των αποστάσεων. Με το GPS, η στρέβλωση του χρόνου που φανταζόταν ο Αϊνστάιν απέκτησε επιχειρησιακή σημασία. Αργότερα, το GPS άνοιξε στην εμπορική αγορά και τώρα δισεκατομμύρια άνθρωποι βασίζονται στη Γενική Σχετικότητα για να βρουν τη θέση τους στον κόσμο, κάθε μέρα».

Εκτός απ’ τις επώδυνες προσπάθειες των επιστημόνων να υπερασπίσουν τις θεωρίες τους και τους εξίσου οδυνηρούς συμβιβασμούς τους σε «ανήσυχους καιρούς», υπάρχουν και τα πάθη των καθημερινών ανθρώπων. Θα επιλέξουμε μια δευτερεύουσα περίπτωση επειδή σχετίζεται με την αφορμή της ανάρτησης.

Ο συγγραφέας του βιβλίου που στηρίχθηκε η σειρά «3 bodies problem», ο Λιου Σιξίν, ακολούθησε την οικογένειά του στο δυστοπικό περιβάλλον ενός μεταλλείου άνθρακα στη διάρκεια της Πολιτιστικής Επανάστασης, επειδή ο πατέρας του, διευθυντής στο Ινστιτούτο Σχεδιασμού Ανθρακωρυχείων στο Πεκίνο, οδηγήθηκε εκεί για να «αναμορφωθεί». Όταν η κατάσταση έγινε ιδιαίτερα ασταθής, οι γονείς του τον έστειλαν να ζήσει με συγγενείς σε ασφαλέστερο περιβάλλον. Δραματοποιώντας την βιωματική του εμπειρία στο μυθιστόρημα, αντιμετώπισε την επιφύλαξη του κινέζου εκδότη επειδή οι εναρκτήριες περιγραφές ήσαν ιδιαίτερα φορτισμένες πολιτικά και δεν θα περνούσαν από την κυβερνητική λογοκρισία αρκετά μακριά απ’ τα γεγονότα, το 2008. Για να προκαλέσουν λιγότερο τοποθετήθηκαν σε πιο ουδέτερο σημείο του βιβλίου, σε εσωτερικό κεφάλαιο. Η επαναφορά στην αρχή της αφήγησης έγινε στην αμερικάνικη έκδοση του βιβλίου, το 2015.

Δεν αποτελεί αποκλειστικό χαρακτηριστικό των αυταρχικών καθεστώτων η ιδεολογικοποίηση της επιστήμης. Και στη Δύση που ο απρόσκοπτα ελεύθερος δημόσιος διάλογος αποτελεί δηλωμένη τουλάχιστον αρχή, επιχειρείται η σχετικοποίηση της επιστήμης. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η πίεση από ισχυρές θρησκευτικές – πολιτικές ομάδες στις ΗΠΑ να διδάσκεται στα σχολεία παράλληλα και ισοδύναμα με την Θεωρία της Δαρβινικής Εξέλιξης, ο «Δημιουργισμός» που ευθέως την αμφισβητεί. Αντίθεση προς αυτόν τον σχετικισμό, εκτός άλλων, εκφράζουν με τις πρακτικές τους οι επιτροπές χρηματοδότησης γενετικών ερευνών αλλά και οι «δυνάμεις της αγοράς», αυτές που αναπτύσσουν και παράγουν προϊόντα βιοτεχνολογίας.

Αυτό που μοιάζει να είναι κοινό χαρακτηριστικό σε αυταρχικά αλλά και σε φιλελεύθερα καθεστώτα αφορά τις επιλογές των πολιτικών θεσμών που αποφασίζουν, χρηματοδοτούν και ενισχύουν την επιστημονική έρευνα. Αυτές οι αποφάσεις λαμβάνονται διαχρονικά και καθολικά με κυνικό ρεαλισμό, ακριβώς όπως τον εξέφρασε ο «αρχιτέκτονας της σύγχρονης Κίνας» στην μετά Μάο εποχή, ο Ντενγκ Σιάο Πινγκ, ήδη απ’ το 1960:

«δεν ενδιαφέρει αν ο γάτος είναι άσπρος ή μαύρος, αρκεί να ξετρυπώνει τα ποντίκια»

Η ανάρτηση στηρίχθηκε στις ακόλουθες δημοσιεύσεις:

The Reception of Relativity in China, της Danian Hu

Criticising Einstein: Science, Politics and International Relations during the Chinese Cultural Revolution, της Yoko Sato

Zhou Peiyuan: former president of Peking University who once worked alongside Einstein

Einstein and Soviet Ideology, του Alexei Kojevnikov

The Top-Secret Life of Lev Landau

Pyotr Leonidovich Kapitsa, του Alexei Kojevnikov

Αυτόν τον Λαντάου τον γνωρίζετε;

How Politics Shaped General Relativity, του David Kaiser

Η πρόσληψη της ειδικής θεωρίας της σχετικότητας στη Γερμανία, τη Γαλλία, τη Βρετανία και τις ΗΠΑ, του Stanley Goldberg, στο «Ο Αϊνστάιν και η σχετικότητα», ΠΕΚ

«Ο Κύκλος – Επιστήμη και δημοκρατία σε ανήσυχους καιρούς», του Στέφανου Τραχανά, ΠΕΚ